Bích Chu là làng thuộc xã An Tường cũ, huyện Vĩnh Tường, nổi tiếng từ lâu về nghề mộc làm nhà: dựng khung nhà gỗ truyền thống, chạm kẻ, chạm bẩy, làm và sửa đình, chùa, nhà thờ họ. Thợ Bích Chu không đóng giường tủ như Thanh Lãng mà làm cái khung chịu lực của cả ngôi nhà, thứ phải đứng được hàng trăm năm qua mưa bão.
Điểm đặc biệt của làng là thợ đi làm xa. Người Bích Chu từng theo nhau đi khắp các tỉnh phía bắc dựng nhà, làm đình. Bài này giải thích một bộ khung nhà gỗ gồm những gì, người thợ làm nhà gỗ học nghề ra sao, vì sao nghề này khó giữ hơn mộc dân dụng, và người quan tâm có thể tìm hiểu ở đâu. Sau sáp nhập 2025, xã mới mà Bích Chu thuộc về cần kiểm theo văn bản chính thức trước khi ghi địa chỉ.
Làm nhà gỗ khác đóng đồ gỗ ở đâu
Thợ mộc đóng đồ làm việc với những món có kích thước vừa người, chủ yếu trong xưởng. Thợ mộc làm nhà làm việc với những cây cột cao, xà dài, chịu tải của cả mái ngói, và phần lớn công việc diễn ra ngay tại công trình. Một sai lệch nhỏ trong tính toán có thể khiến cả bộ khung nghiêng, mái võng, ngói xô sau vài mùa mưa.
Nhà gỗ truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ dựng theo nguyên tắc lắp ghép: cột, kèo, xà, bẩy, hoành, rui ăn khớp với nhau bằng mộng, gần như không dùng đinh. Cả bộ khung có thể tháo ra, sửa từng cấu kiện rồi lắp lại. Chính vì thế nhiều đình chùa đã được trùng tu nhiều lần qua các thế kỷ mà vẫn giữ được kết cấu cũ.
Người thợ làm nhà vì vậy phải biết cả tính toán, chọn gỗ, đẽo, đục mộng, chạm trang trí và điều phối dựng khung. Trong làng nghề, những người giỏi nhất được gọi là thợ cả hay ông cả, là người đứng ra nhận công trình, phân việc và chịu trách nhiệm cuối cùng về ngôi nhà. Bích Chu nổi tiếng chính vì có nhiều người thợ cả như thế qua nhiều đời.
Các bộ phận chính của một bộ khung nhà gỗ
Tên gọi cấu kiện có khác nhau giữa các vùng, nhưng thợ ở đồng bằng Bắc Bộ thường dùng những từ dưới đây. Biết tên giúp bạn đọc hiểu các tài liệu về đình làng và trò chuyện với thợ dễ hơn.
- Cột cái và cột quân: cột cái là hai hàng cột lớn ở giữa, cột quân là hàng cột phía ngoài; cột đứng trên chân tảng bằng đá, không chôn xuống đất.
- Vì kèo: bộ khung tam giác hoặc nhiều tầng nối các cột theo chiều ngang nhà, đỡ mái; có nhiều kiểu như vì kèo chồng rường, vì kèo giá chiêng.
- Xà: thanh nối các cột theo chiều dọc nhà, giữ cho các vì kèo đứng song song.
- Kẻ và bẩy: thanh gỗ chéo đưa mái vươn ra ngoài hiên, thường được chạm trổ; chạm kẻ, chạm bẩy là nơi tay nghề chạm khắc lộ rõ nhất.
- Hoành và rui: hoành chạy dọc mái, rui chạy theo chiều dốc, đỡ trực tiếp lớp ngói.
- Đầu đao: góc mái cong vút ở đình, chùa, đòi hỏi kỹ thuật uốn và nối gỗ riêng.
Khi đi thăm đình Hương Canh, đình Thổ Tang hay các đình làng khác trong vùng, bạn có thể nhìn lên bộ khung và nhận ra các bộ phận này. Phần lịch sử, kiến trúc từng ngôi đình có ở danh mục di tích và lễ hội của trang.
Học nghề làm nhà: từ chú bé bưng đồ đến thợ cả
Theo cách kể quen thuộc ở các làng mộc, người học nghề bắt đầu từ rất trẻ, theo cha, chú hoặc thợ trong họ đi công trình. Việc đầu tiên là bưng đồ, mài đục, dọn phoi, quan sát. Sau đó mới được cầm rìu đẽo thô, cưa theo mực, rồi đục mộng đơn giản. Muốn được chạm, phải qua nhiều năm làm thô và được thợ cả cho phép.
Kỹ năng quan trọng nhất là đọc được gỗ và đọc được ngôi nhà. Thợ giỏi nhìn một cây gỗ biết nên đặt nó làm cột hay làm xà, quay mặt nào ra ngoài, phần nào yếu cần tránh đục mộng. Họ cũng nhớ trong đầu tỷ lệ giữa chiều cao cột, độ dốc mái, khoảng cách gian, những con số được truyền miệng và ghi trên cây thước riêng của từng phường thợ.
Ngày trước, phường thợ là một tổ chức chặt chẽ, có quy ước giữ nghề và giữ uy tín. Thợ đi làm xa sống tại công trình nhiều tháng, ăn ở cùng gia chủ hoặc dân làng nơi có đình. Lối làm việc ấy tạo nên tên tuổi của thợ Bích Chu ở nhiều nơi, và cũng khiến nghề gắn chặt với tình thầy trò, tình đồng hương hơn là hợp đồng giấy tờ.
Đi làm xa: thợ Bích Chu ở các công trình
Người trong vùng Vĩnh Tường hay nói thợ Bích Chu có mặt ở nhiều tỉnh phía bắc. Đó là hệ quả của việc nghề làm nhà gỗ không thể làm tại chỗ rồi chở đi như chum vại hay giường tủ. Thợ phải đến nơi có công trình, nên làng nghề làm nhà là làng của những người hay vắng nhà.
Trong thời gian gần đây, phần lớn công việc của thợ làm nhà gỗ chuyển sang trùng tu, tu bổ di tích và làm nhà gỗ theo đơn của những gia đình muốn giữ kiểu nhà truyền thống. Trùng tu di tích có quy định riêng về hồ sơ, giám sát, giữ nguyên vật liệu và kỹ thuật cũ, nên thợ phải làm việc cùng đơn vị tư vấn, cơ quan quản lý văn hoá. Người thợ giỏi tay nhưng cũng phải quen với giấy tờ, bản vẽ.
Một phần thợ chuyển sang làm nhà gỗ lắp ghép cho khu du lịch, nhà hàng, nhà vườn, nơi kiểu nhà ba gian, năm gian được ưa chuộng như một không gian trải nghiệm. Kỹ thuật vẫn là mộng và lắp ghép, nhưng thường kết hợp thêm vật liệu và tiện nghi hiện đại như điện, nước, vệ sinh khép kín.
Vì sao nghề làm nhà gỗ khó giữ hơn nghề đóng đồ
Ít công trình hơn. Phần lớn nhà ở nông thôn hiện nay xây gạch, đổ bê tông. Nhà gỗ truyền thống trở thành lựa chọn của một nhóm nhỏ, nên lượng việc không đều như đồ gỗ nội thất.
Gỗ lớn hiếm và phải hợp pháp. Một bộ khung cần những cây gỗ có kích thước lớn, nguồn ngày càng hạn chế và phải có giấy tờ nguồn gốc theo quy định quản lý lâm sản. Điều này làm chi phí và thủ tục tăng.
Thời gian học rất dài. Để thành thợ cả có thể mất hàng chục năm. Người trẻ khó kiên nhẫn khi có những công việc ổn định hơn ở khu công nghiệp, ngay trong vùng.
Công việc xa nhà, vất vả, có rủi ro. Làm trên cao, dựng khung nặng, sống ở công trình nhiều tháng là những điều không phải ai cũng chọn. An toàn lao động khi dựng khung là chuyện cần đặt lên trước.
Tri thức nằm trong đầu người. Nhiều kinh nghiệm về tỷ lệ, cách chọn gỗ, cách dựng chưa được ghi chép. Khi thợ già nghỉ, một phần tri thức có thể mất theo nếu không có người học tiếp.
Tìm hiểu nghề mộc Bích Chu: nên bắt đầu từ đâu
Cách dễ nhất để hiểu tay nghề thợ làm nhà là đi xem các đình làng trong vùng, nhìn kỹ bộ vì kèo, các bức chạm ở kẻ, bẩy, cốn, và đọc các thuyết minh về kiến trúc. Vùng Vĩnh Phúc cũ có nhiều đình có kiến trúc gỗ đáng xem, trong đó đình Hương Canh và đình Thổ Tang được nhắc nhiều.
Nếu đến Bích Chu, nên coi đó là chuyến thăm một làng quê đang sống, không phải khu trưng bày. Có thể hỏi người già trong làng chuyện nghề, xin phép vào xem nếu có nhà đang làm gỗ. Nhiều thợ đang ở công trình xa nên không phải lúc nào cũng gặp. Đi cùng người quen trong vùng sẽ thuận hơn.
Với người muốn làm nhà gỗ truyền thống, hãy tìm hiểu kỹ về loại gỗ, nguồn gốc gỗ hợp pháp, bản vẽ, thời gian thi công và cách bảo dưỡng nhà gỗ chống mối mọt, ẩm mốc. Nên xem những công trình thợ đã làm trước đó, trò chuyện với gia chủ cũ, và thoả thuận rõ ràng bằng văn bản về phạm vi, vật liệu và tiến độ.
Đọc những bức chạm gỗ trên đình làng
Phần dễ thấy nhất của tay nghề thợ làm nhà là chạm khắc trên kẻ, bẩy, cốn, đầu dư, ván nong. Trên đình làng Bắc Bộ, đề tài chạm thường là rồng, mây, lá lật, hoa sen, cùng những cảnh sinh hoạt như người cày ruộng, săn bắn, chèo thuyền, uống rượu, vui chơi. Những cảnh đời thường ấy là nguồn tư liệu quý về đời sống làng quê ngày trước.
Kỹ thuật chạm có nhiều mức: chạm nông chỉ nổi nhẹ trên mặt gỗ, chạm nổi đưa hình khối ra rõ, chạm lộng khoét thủng tạo nhiều lớp. Chạm lộng trên gỗ cứng đòi hỏi tay rất vững vì một nhát đục lỡ có thể làm gãy cả mảng. Người thợ cũng phải tính chạm sao cho không làm yếu cấu kiện chịu lực, nên bức chạm đẹp nhất thường nằm ở những chỗ ít chịu tải.
Khi đứng dưới một ngôi đình, hãy nhìn theo thứ tự từ chân tảng lên cột, rồi đến vì kèo, kẻ, bẩy, cuối cùng là mái. Bạn sẽ thấy sự cân đối giữa phần chịu lực và phần trang trí. Đó là cái mà thợ Bích Chu và các phường thợ làm nhà vùng đồng bằng đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Phong tục quanh việc dựng một ngôi nhà gỗ
Dựng nhà gỗ ở làng quê Bắc Bộ ngày trước là việc lớn của cả gia đình, có nhiều mốc được đánh dấu bằng phong tục: chọn ngày khởi công, ngày dựng khung, ngày cất nóc. Ngày dựng khung thường có đông người trong họ, trong xóm đến giúp kéo cột, nâng vì, vì bộ khung nặng không thể chỉ vài người thợ làm nổi. Đó vừa là lao động vừa là dịp sum họp.
Ngày cất nóc, khi thanh gỗ cao nhất được đặt lên, gia chủ thường làm mâm cơm mời thợ và người giúp việc. Với phường thợ, đây là lúc công việc nặng nhất đã qua, phần còn lại là lợp mái, làm vách, hoàn thiện. Những phong tục này được nhắc ở đây như một phần văn hoá làng, gắn với tinh thần làm chung, ăn chung của cộng đồng.
Ngày nay, dựng nhà gỗ có thêm cần cẩu, dây tời và các yêu cầu về an toàn khi làm việc trên cao. Gia chủ và thợ nên thống nhất trước người chỉ huy dựng khung, khu vực cấm người đứng, đồ bảo hộ cho người leo trèo. Phong tục giữ được nét đẹp khi đi cùng sự cẩn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Làng Bích Chu thuộc xã nào?
Bích Chu là làng thuộc xã An Tường cũ, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Sau các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, đến ngày 1/7/2025 vùng này thuộc một xã mới của tỉnh Phú Thọ. Tên xã mới cần kiểm theo văn bản chính thức hoặc hỏi ủy ban xã trước khi ghi lên giấy tờ.
Thợ Bích Chu nổi tiếng về loại công trình nào?
Thợ Bích Chu được biết đến nhiều nhất với nghề dựng nhà gỗ truyền thống, làm và sửa đình, chùa, nhà thờ họ ở nhiều tỉnh phía bắc, trong đó có chạm khắc các cấu kiện như kẻ, bẩy, cốn, đầu đao. Đây là mộc làm nhà, khác với mộc đóng đồ dân dụng ở Thanh Lãng.
Nhà gỗ truyền thống có cần đinh không?
Kết cấu chính của nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ dựa vào mộng và lắp ghép, cột đặt trên chân tảng đá, nên gần như không dùng đinh cho khung chịu lực. Nhờ vậy nhà tháo ra sửa được từng cấu kiện. Một số chi tiết phụ hoặc nhà gỗ hiện đại có thể dùng thêm đinh, bu lông.
Muốn làm một ngôi nhà gỗ ba gian cần chuẩn bị gì?
Cần xác định vị trí, kích thước, kiểu nhà, ngân sách, loại gỗ và nguồn gỗ hợp pháp, giấy phép xây dựng nếu thuộc diện phải xin. Nên xem công trình thợ đã làm, thoả thuận bằng văn bản về bản vẽ, vật liệu, tiến độ, thanh toán và bảo hành, và hỏi cách chống mối mọt lâu dài.
Trùng tu đình chùa có tự thuê thợ được không?
Với công trình đã được xếp hạng di tích, việc tu bổ phải tuân theo quy định về quản lý di tích, có hồ sơ, đơn vị tư vấn và cơ quan văn hoá thẩm định. Cộng đồng không nên tự ý sửa, thay cấu kiện. Với công trình chưa xếp hạng, vẫn nên hỏi ý kiến cơ quan văn hoá địa phương.
Có tài liệu nào về nghề mộc làm nhà vùng Vĩnh Tường không?
Nghề mộc làm nhà được nhắc trong nhiều sách, bài nghiên cứu về kiến trúc đình làng và làng nghề Bắc Bộ, cùng các bài báo địa phương. Thư viện tỉnh, bảo tàng tỉnh và cơ quan văn hoá là nơi nên hỏi đầu tiên. Trò chuyện với các thợ cao tuổi trong làng cũng là nguồn quý.