Vĩnh Phúc cũ là một trong những tỉnh công nghiệp hoá nhanh ở miền Bắc kể từ khi tái lập năm 1997, và các làng nghề như gốm Hương Canh, mộc Thanh Lãng, rèn Lý Nhân, buôn bán Thổ Tang nằm ngay trên đường đi của quá trình ấy. Khu công nghiệp mang đến việc làm ổn định, đường sá, dịch vụ; đồng thời lấy đi đất sét, kéo người trẻ khỏi lò, đẩy giá đất lên và đặt làng nghề trước yêu cầu môi trường khắt khe hơn.
Không làng nào đi cùng một con đường. Có làng co lại còn vài hộ giữ nghề, có làng lớn lên thành khu sản xuất, có làng đổi hẳn sản phẩm. Bài này nhìn lại những tác động chính của công nghiệp hoá và đô thị hoá lên làng nghề vùng Vĩnh Phúc cũ, các hướng đi đang thấy, và điều đó có nghĩa gì với người sống, làm việc ở đây sau khi tỉnh hợp nhất vào Phú Thọ từ tháng 7/2025.
Khu công nghiệp đến sát cổng làng
Phía nam Vĩnh Phúc cũ, dọc quốc lộ 2 và các trục đường nối Vĩnh Yên, Phúc Yên, là nơi tập trung nhiều khu công nghiệp như Bình Xuyên, Khai Quang, Bá Thiện. Những vùng này cũng chính là nơi có làng gốm Hương Canh và làng mộc Thanh Lãng. Chỉ trong một thế hệ, cánh đồng quanh làng đã thành nhà xưởng, đường gom, khu nhà trọ công nhân.
Ở Vĩnh Tường, Yên Lạc phía tây nam, nơi có Thổ Tang, Lý Nhân, Bích Chu, mức độ công nghiệp hoá chậm hơn, nhưng ảnh hưởng vẫn rõ: người trẻ đi xe máy vài chục phút là đến nhà máy, chợ quê bán thêm nhiều hàng công nghiệp, giá đất tăng theo các dự án đường sá, đô thị. Làng nghề không đứng yên mà bị kéo vào nhịp chung của cả vùng.
Sự thay đổi này không chỉ là chuyện kinh tế. Nó đổi cả nếp sinh hoạt: giờ giấc theo ca kíp, bữa cơm gia đình thưa hơn, làng có thêm người từ nơi khác đến thuê trọ. Làng nghề, vốn là một cộng đồng làm cùng nghề, sống cạnh nhau, dần trở thành một khu dân cư hỗn hợp, nơi người làm nghề chỉ còn là một phần.
Bốn sức ép lớn lên làng nghề
Lao động. Nhà máy trả lương đều hằng tháng, có hợp đồng, bảo hiểm, giờ làm rõ ràng. Nghề thủ công thu nhập theo mùa vụ, vất vả, học lâu. Nhiều gia đình chọn cho con vào nhà máy, nên nhiều làng nghề thiếu người kế cận, thợ giỏi ngày càng già.
Đất và nguyên liệu. Đất sét quanh Hương Canh, bãi chứa gỗ ở Thanh Lãng, sân phơi, chỗ đặt lò đều cần đất. Khi đất thành khu công nghiệp, khu đô thị, nguồn nguyên liệu tại chỗ cạn dần, giá đất cao khiến việc mở rộng xưởng khó khăn. Nhiều hộ chọn bán bớt đất xưởng cũ thay vì tiếp tục sản xuất, vì giá trị mảnh đất có khi lớn hơn thu nhập nhiều năm làm nghề.
Môi trường. Khói lò, bụi gỗ, tiếng búa máy, bãi phế liệu từng được chấp nhận như một phần của làng nghề. Khi mật độ dân cư tăng và yêu cầu về môi trường chặt hơn, những hoạt động này bị phản ánh nhiều hơn, buộc làng nghề phải thay đổi cách làm.
Thị trường. Đồ nhựa, inox, hàng công nghiệp giá rẻ thay cho chum sành, rổ rá, nông cụ. Nhu cầu của người tiêu dùng đô thị cũng khác: cần mẫu mã đẹp, giao hàng nhanh, có bảo hành. Làng nghề nào không theo kịp thì thu hẹp.
Mỗi làng một con đường
Nhìn các làng nghề chính của Vĩnh Phúc cũ, có thể thấy những hướng đi khác nhau. Bảng dưới đây là nhận định chung theo xu hướng, không phải số liệu thống kê.
| Làng nghề | Xu hướng chung | Điều đang diễn ra |
|---|---|---|
| Gốm sành Hương Canh | Thu hẹp, tìm hướng mới | Ít hộ còn làm, chuyển sang đồ trang trí, chậu cây, gốm theo đơn, gắn với tham quan |
| Mộc Thanh Lãng | Giữ quy mô, chuyển đổi | Cơ giới hoá, đồ nội thất hiện đại, bán qua mạng, áp lực bụi và mặt bằng |
| Mộc Bích Chu | Thu hẹp, chuyên sâu | Tập trung vào trùng tu, nhà gỗ theo đơn, thợ đi làm xa, khó truyền nghề |
| Rèn Lý Nhân | Đổi sản phẩm | Giảm nông cụ, tăng dao bếp và hàng gia công, máy móc thay sức người |
| Buôn bán Thổ Tang | Mở rộng, đổi ngành hàng | Thu gom tái chế phế liệu, mạng lưới buôn rộng, bài toán môi trường lớn |
| Đan lát vùng Lập Thạch | Thu hẹp | Hàng gia dụng giảm, một phần chuyển sang hàng mỹ nghệ theo đơn |
Những nhận định này chỉ phản ánh xu hướng. Tình hình từng làng có thể khác nhau giữa các thôn, các hộ, và thay đổi theo thời gian. Người muốn biết số liệu chính xác nên tìm báo cáo của cơ quan quản lý làng nghề cấp tỉnh.
Cụm sản xuất tập trung: tách lò khỏi nhà
Một giải pháp được bàn đến từ lâu ở nhiều tỉnh có làng nghề là xây dựng khu, cụm sản xuất tập trung cho làng nghề. Ý tưởng là đưa lò rèn, xưởng gỗ, bãi phế liệu ra một khu riêng có đường xe tải, điện ba pha, hệ thống thu gom nước thải, xử lý khói bụi, cách xa khu dân cư. Nhà ở trả lại cho sinh hoạt, còn sản xuất có chỗ để mở rộng.
Trên thực tế, việc chuyển ra cụm tập trung không dễ. Hộ làm nghề phải bỏ vốn thuê đất, xây xưởng mới, chịu chi phí đi lại, trong khi lợi thế của làng nghề vốn nằm ở chỗ làm ngay tại nhà, tận dụng lao động gia đình lúc rảnh. Không phải hộ nào cũng có đủ vốn, và không phải cụm nào cũng có hạ tầng hoàn chỉnh như kế hoạch.
Dù vậy, với những nghề gây ô nhiễm đáng kể như tái chế phế liệu, rèn có búa máy, sơn đồ gỗ, sản xuất tập trung là hướng gần như không thể tránh khi khu dân cư ngày càng đông. Điều quan trọng là quá trình chuyển đổi có sự tham gia của người làm nghề, có hỗ trợ hợp lý và thời gian đủ để các hộ thích nghi.
Người trẻ: rời làng, ở lại hay quay về
Câu chuyện của người trẻ ở làng nghề Vĩnh Phúc cũ khá giống nhau. Học xong phổ thông, phần đông đi học nghề, học cao đẳng, đại học hoặc vào thẳng nhà máy trong khu công nghiệp gần nhà. Lương tháng ổn định, có bạn bè cùng lứa, có bảo hiểm, là những điều mà lò gốm, lò rèn của cha mẹ khó đưa ra.
Một bộ phận nhỏ ở lại, thường là con nhà có xưởng lớn, được giao quản lý và mở rộng. Họ mang đến cách làm mới: đầu tư máy móc, chụp ảnh, quay video sản phẩm, bán hàng trên mạng, nhận đơn từ xa, đăng ký doanh nghiệp để xuất hoá đơn. Một số người khác rời đi làm vài năm ở nhà máy hay ở thành phố, rồi quay về với nghề khi thấy cơ hội.
Cũng có những người trẻ không xuất thân từ làng nghề nhưng tìm đến vì yêu thích: học gốm, học mộc, làm sản phẩm thủ công mang dấu ấn cá nhân. Họ thường đứng ở chỗ giao giữa nghề truyền thống và thiết kế, du lịch, giáo dục. Số lượng chưa nhiều, nhưng họ mở ra cách nhìn mới về giá trị của làng nghề.
Điều giúp người trẻ ở lại với nghề thường không phải lời kêu gọi giữ gìn truyền thống, mà là một mức thu nhập đủ sống, một công việc được tôn trọng và một tương lai nhìn thấy được. Những lớp đào tạo nghề gắn với thực hành tại xưởng, hỗ trợ vốn nhỏ để mua máy, giúp đỡ về đăng ký kinh doanh, bán hàng trực tuyến là những việc thiết thực hơn cả để làng nghề có người kế nghiệp.
Du lịch, giáo dục và câu chuyện địa phương
Vùng Vĩnh Phúc cũ có lợi thế du lịch rõ ràng: gần Hà Nội, có Tam Đảo, Tây Thiên, Đại Lải, nhiều đình chùa cổ. Làng nghề có thể trở thành một phần trong hành trình của khách, như một buổi xem làm gốm, ghé xưởng mộc, xem lò rèn. Hướng này giúp người làm nghề có thêm nguồn thu và giúp nghề được biết đến nhiều hơn.
Để làm được, làng nghề cần những thứ cơ bản: chỗ đỗ xe, lối đi an toàn trong xưởng, người hướng dẫn biết kể chuyện nghề, sản phẩm nhỏ gọn để khách mua mang về, nhà vệ sinh sạch. Những thứ này cần đầu tư và phối hợp giữa người làm nghề, chính quyền xã và các đơn vị du lịch. Không phải làng nào cũng hợp để làm du lịch, và không nên biến xưởng sản xuất thật thành sân khấu.
Với học sinh trong vùng, làng nghề là bài học sống động về lịch sử, kinh tế và văn hoá địa phương. Một buổi tham quan lò gốm Hương Canh, xưởng mộc Thanh Lãng giúp các em hiểu vì sao làng mình có tên như vậy, ông bà mình đã sống thế nào. Đó cũng là cách gieo hạt cho những người sau này có thể quay lại giữ nghề.
Sau sáp nhập 2025: làng nghề trong tỉnh Phú Thọ mới
Từ ngày 1/7/2025, Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hoà Bình hợp nhất thành tỉnh Phú Thọ, cấp huyện không còn. Với làng nghề, thay đổi trực tiếp nhất là địa chỉ: Hương Canh thuộc xã Bình Nguyên, Thanh Lãng thuộc xã Xuân Lãng, Thổ Tang là xã Thổ Tang. Các hộ, doanh nghiệp làng nghề cần cập nhật địa chỉ trên giấy đăng ký kinh doanh, hoá đơn, biển hiệu, bao bì theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Ở tầm rộng hơn, làng nghề của Vĩnh Phúc cũ giờ nằm chung một tỉnh với các làng nghề và vùng nguyên liệu của Phú Thọ cũ và Hoà Bình cũ. Điều này có thể mở ra cơ hội kết nối, như kết hợp tuyến du lịch làng nghề với vùng đất tổ, vùng núi Hoà Bình, hay liên kết nguồn nguyên liệu tre, gỗ, đá. Các chính sách hỗ trợ làng nghề sẽ được áp dụng theo quy định của tỉnh mới.
Với người làm nghề, những gì quyết định sự sống còn vẫn là các yếu tố quen thuộc: sản phẩm có người mua, có người kế nghiệp, sản xuất không gây hại cho hàng xóm. Tên tỉnh, tên xã thay đổi, nhưng tiếng búa ở Lý Nhân, mùi gỗ ở Thanh Lãng, những chiếc chum nâu ở Hương Canh vẫn là dấu hiệu nhận ra vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Khu công nghiệp ảnh hưởng thế nào đến làng nghề Vĩnh Phúc?
Khu công nghiệp mang lại việc làm ổn định, hạ tầng, dịch vụ nhưng cũng thu hút lao động trẻ rời nghề, lấy đi đất đai và nguồn nguyên liệu tại chỗ, đẩy giá đất lên. Làng nghề phải thay đổi cách làm, sản phẩm và chịu yêu cầu môi trường chặt hơn khi dân cư đông lên.
Làng nghề nào của Vĩnh Phúc cũ còn hoạt động mạnh?
Theo xu hướng chung, mộc Thanh Lãng vẫn giữ được quy mô nhờ nhu cầu đồ gỗ, Thổ Tang vẫn sôi động với buôn bán và tái chế, rèn Lý Nhân đổi sang dao kéo và hàng gia công. Gốm Hương Canh, đan lát vùng Lập Thạch thu hẹp nhiều. Tình hình cụ thể nên hỏi tại địa phương.
Cụm công nghiệp làng nghề là gì?
Đó là khu đất được quy hoạch riêng cho các hộ, doanh nghiệp làng nghề đưa xưởng sản xuất ra khỏi khu dân cư, có hạ tầng điện, đường, thu gom nước thải, xử lý khói bụi. Mục tiêu là giảm ô nhiễm trong làng, tạo điều kiện mở rộng sản xuất. Việc chuyển ra cần vốn và thời gian thích nghi.
Người trẻ có nên theo nghề truyền thống ở làng không?
Tuỳ hoàn cảnh và sở thích từng người. Nghề truyền thống vất vả, học lâu, thu nhập không đều nhưng có thể phát triển nếu biết đổi mới sản phẩm, bán hàng và quản lý. Người muốn theo nên học kỹ nghề, tìm hiểu thị trường và cân nhắc kết hợp với các kỹ năng mới.
Sau sáp nhập, làng nghề Vĩnh Phúc cũ có được hỗ trợ gì không?
Các chính sách hỗ trợ làng nghề như công nhận danh hiệu, hỗ trợ đào tạo, xúc tiến thương mại, đầu tư hạ tầng được thực hiện theo quy định của Nhà nước và tỉnh Phú Thọ mới. Người làm nghề nên hỏi ủy ban xã hoặc cơ quan quản lý công thương, nông nghiệp cấp tỉnh để biết chính sách hiện hành.
Có thể tham quan làng nghề Vĩnh Phúc theo tour không?
Phần lớn làng nghề vùng Vĩnh Phúc cũ chưa có tour định kỳ, khách thường tự đi hoặc đi theo nhóm nhỏ, kết hợp với Tam Đảo, Tây Thiên, các đình cổ. Một số đơn vị du lịch có thể thiết kế chuyến đi theo yêu cầu. Nên hỏi trước các xưởng muốn ghé để không làm gián đoạn sản xuất.