Vùng Vĩnh Phúc cũ (từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Phú Thọ) có một nhóm làng nghề được nhắc tên nhiều nhất: gốm sành Hương Canh và mộc Thanh Lãng ở Bình Xuyên, mộc Bích Chu, rèn Lý Nhân và nghề buôn bán Thổ Tang ở Vĩnh Tường, đá Hải Lựu ở Sông Lô, đan tre nứa ở vùng Lập Thạch. Mỗi làng gắn với một thứ có sẵn quanh mình: đất sét, gỗ, đá, sắt, tre, và cả cái chợ.
Sau sáp nhập, tên làng giữ nguyên nhưng tên xã trên giấy tờ đã đổi. Hương Canh nay nằm trong xã Bình Nguyên, Thanh Lãng trong xã Xuân Lãng, Hải Lựu vẫn mang tên xã Hải Lựu, Thổ Tang thành xã Thổ Tang. Bài này đi một lượt qua các làng: làm nghề gì, vì sao nghề tụ ở đó, nay thuộc đâu, nên đến xem theo tuyến nào.
Bảng tra nhanh: làng, nghề, huyện cũ và xã mới
Cột xã mới lấy theo bảng đối chiếu đơn vị hành chính sau ngày 1/7/2025. Những làng chưa đối chiếu chắc chắn, bảng ghi "cần kiểm" để bạn hỏi lại ở xã trước khi ghi địa chỉ lên giấy tờ.
| Làng | Nghề chính | Huyện cũ | Thuộc xã mới (Phú Thọ) |
|---|---|---|---|
| Hương Canh | Gốm sành: chum, vại, chĩnh, chậu | Bình Xuyên | Xã Bình Nguyên (cùng Quất Lưu, Sơn Lôi, Tam Hợp) |
| Thanh Lãng | Mộc dân dụng, đồ gỗ nội thất | Bình Xuyên | Xã Xuân Lãng (cùng Đạo Đức, Phú Xuân, Tân Phong) |
| Bích Chu | Mộc làm nhà gỗ, đình, chùa | Vĩnh Tường | Cần kiểm |
| Lý Nhân | Rèn nông cụ, dao kéo | Vĩnh Tường | Cần kiểm |
| Thổ Tang | Buôn bán, thu gom và tái chế | Vĩnh Tường | Xã Thổ Tang (cùng Thượng Trưng, Tuân Chính) |
| Hải Lựu | Chế tác đá | Sông Lô | Xã Hải Lựu (cùng Đôn Nhân, Nhân Đạo, Phương Khoan) |
| Triệu Đề và vùng quanh | Đan tre nứa, mây | Lập Thạch | Cần kiểm |
Bảng chỉ gồm những làng có nghề được biết rộng. Trong vùng còn nhiều làng có vài hộ giữ nghề phụ như làm bánh, nấu rượu, đan lát lúc nông nhàn; những nghề đó thường không đủ lớn để thành tên làng nghề nhưng vẫn là một phần đời sống nông thôn ở đây.
Vì sao nghề tụ ở những làng này
Vĩnh Phúc cũ có ba dạng địa hình xếp từ bắc xuống nam: núi Tam Đảo, dải trung du đồi gò, rồi đồng bằng ven sông Hồng và sông Phó Đáy. Làng nghề nằm đúng ở chỗ giao giữa các dạng đất ấy. Hương Canh có đất sét thịt dẻo ở vùng chân đồi Bình Xuyên. Hải Lựu ở vùng đồi núi sát sông Lô, có đá. Vùng Lập Thạch nhiều đồi, tre nứa mọc sẵn, người làm ruộng tranh thủ đan lát. Nguyên liệu gần là lý do đầu tiên.
Lý do thứ hai là ruộng ít, người đông. Ở đồng bằng Vĩnh Tường, đất canh tác chia nhỏ qua nhiều đời, một gia đình khó sống chỉ bằng hai vụ lúa. Người Lý Nhân cầm búa rèn, người Bích Chu cầm đục đi làm nhà khắp nơi, người Thổ Tang đi buôn. Nghề phụ dần thành nghề chính, rồi thành tên của làng.
Lý do thứ ba là đường đi lại. Vùng này nằm trên trục từ đồng bằng lên miền núi phía bắc, có sông Hồng, sông Lô làm đường thuỷ, sau có quốc lộ 2 và đường sắt Hà Nội – Lào Cai. Hàng làm ra có chỗ bán: chum vại theo thuyền xuống xuôi, nông cụ theo người buôn lên miền núi. Làng nghề nào cũng sống nhờ một dòng hàng chảy ra ngoài.
Nhóm Bình Xuyên: gốm Hương Canh và mộc Thanh Lãng
Hai làng nghề lớn của Bình Xuyên cũ nằm gần nhau, đều sát quốc lộ 2 và các khu công nghiệp phía nam Vĩnh Yên. Hương Canh là làng gốm sành, nổi tiếng với chum, vại, chĩnh nâu sẫm, gõ vào kêu đanh. Gốm ở đây chủ yếu là đồ dùng trong nhà, đựng nước, đựng tương, muối dưa, ngâm rượu, chứ không phải gốm men trang trí như một số vùng gốm khác ở đồng bằng Bắc Bộ.
Thanh Lãng là làng mộc. Khác với thợ mộc làm nhà, người Thanh Lãng chủ yếu đóng đồ gỗ: giường, tủ, bàn ghế, sập, đồ thờ, cửa. Nghề phát triển mạnh khi nhu cầu đồ gỗ ở nông thôn và đô thị tăng, nhiều nhà mở xưởng có máy cưa, máy bào, máy chà. Làng có lúc giống một khu sản xuất nhỏ hơn là một làng thuần nông.
Hai làng có số phận khác nhau. Gốm sành chịu sức ép lớn từ đồ nhựa, inox, téc nước, nên số lò co lại nhiều. Mộc Thanh Lãng thì theo kịp thị trường hơn, nhưng đổi lại phải lo tiếng ồn, bụi gỗ, chỗ chứa hàng giữa khu dân cư. Bài riêng về từng làng trên trang này nói kỹ hơn.
Nhóm Vĩnh Tường: Bích Chu, Lý Nhân và Thổ Tang
Vĩnh Tường cũ là huyện đồng bằng đông dân, và cũng là nơi có nhiều làng nghề nổi tiếng nhất Vĩnh Phúc. Bích Chu là làng thợ mộc làm nhà. Thợ Bích Chu được biết đến với nghề dựng nhà gỗ truyền thống, làm và sửa đình, chùa: tính kết cấu, chọn gỗ, đẽo cột, chạm kẻ, chạm bẩy. Người trong vùng hay nói thợ Bích Chu đi làm khắp các tỉnh phía bắc.
Lý Nhân là làng rèn. Sản phẩm truyền thống là cuốc, thuổng, liềm, dao, kéo, những thứ nhà nông nào cũng cần. Tiếng búa máy, tiếng bễ lò là âm thanh quen của làng. Nghề rèn ở đây đã chuyển nhiều sang máy móc, nhưng khâu canh lửa, canh màu thép, làm cứng lưỡi vẫn dựa vào kinh nghiệm tay thợ.
Thổ Tang không có một sản phẩm thủ công riêng. Nghề của Thổ Tang là buôn. Người Thổ Tang nổi tiếng giỏi buôn bán, từ hàng nông sản, vải vóc ngày trước đến thu gom phế liệu, tái chế kim loại, nhựa trong mấy chục năm gần đây. Chợ Thổ Tang là một trong những chợ đông của vùng. Đây là kiểu làng nghề thương mại, khác hẳn kiểu làng có lò, có xưởng.
Nhóm Sông Lô – Lập Thạch: đá Hải Lựu và đan tre nứa
Phía tây bắc Vĩnh Phúc cũ, giáp sông Lô và tỉnh Tuyên Quang, là vùng đồi núi thấp. Hải Lựu ở đây có nghề chế tác đá: làm cối, bia, bậc thềm, lan can, tượng và các con giống đá đặt ở đình, chùa, lăng mộ, cổng nhà. Làng còn được biết với hội chọi trâu đầu xuân, một sinh hoạt văn hoá có mục riêng ở danh mục di tích và lễ hội của trang.
Vùng Lập Thạch cũ có nghề đan tre nứa, mây ở nhiều làng, trong đó Triệu Đề hay được nhắc tên. Sản phẩm truyền thống là rổ, rá, nong, nia, dần, sàng, thúng, những thứ gắn với việc phơi, sàng, chứa thóc gạo. Khi đồ nhựa thay thế, một phần thợ chuyển sang đan hàng mỹ nghệ, đồ trang trí, giỏ đựng theo đơn đặt.
Hai nghề này đều dựa vào nguyên liệu tại chỗ ở giai đoạn đầu, rồi dần phải mua nguyên liệu từ nơi khác khi nguồn tại chỗ cạn hoặc bị hạn chế khai thác. Đá đẹp ngày nay thường được chở từ các vùng có mỏ đá về, tre nứa cũng có khi mua từ vùng núi lân cận.
Đi xem làng nghề theo tuyến
Các làng nằm rải rác, đi một ngày khó xem hết. Gom theo tuyến sẽ đỡ mất thời gian trên đường. Khoảng cách và đường đi thực tế nên xem bằng ứng dụng bản đồ trước khi đi.
- Tuyến Bình Xuyên: Hương Canh và Thanh Lãng, gần Vĩnh Yên và Phúc Yên, hợp cho nửa ngày; có thể ghé đình Hương Canh, một công trình kiến trúc gỗ cổ.
- Tuyến Vĩnh Tường: Thổ Tang, Lý Nhân, Bích Chu, đều ở vùng đồng bằng phía tây nam Vĩnh Yên, đường làng nhỏ, nên đi xe máy hoặc ô tô nhỏ.
- Tuyến Lập Thạch – Sông Lô: vùng đan lát quanh Lập Thạch và làng đá Hải Lựu, đường đồi, cảnh đẹp, hợp đi kết hợp với tháp Bình Sơn.
- Thời điểm: ngày thường trong tuần là lúc xưởng làm việc đều; sát Tết nhiều xưởng bận giao hàng, còn ra Giêng lại vào mùa lễ hội.
- Phép lịch sự: xin phép trước khi vào xưởng và khi chụp ảnh, đứng xa máy cưa, lò nung, búa máy, đi giày kín.
Phần lớn làng nghề ở đây không phải điểm du lịch có bán vé, có hướng dẫn viên. Bạn vào nhà người ta đang làm việc kiếm sống, nên đi nhóm nhỏ và không làm mất thời gian của thợ là cách được tiếp đón tốt nhất.
Làng nghề hôm nay: còn bao nhiêu nghề, ai còn làm
Không có câu trả lời một con số cho câu hỏi "làng nghề Vĩnh Phúc còn bao nhiêu". Danh hiệu làng nghề, làng nghề truyền thống do tỉnh xét theo tiêu chí riêng, danh sách có thay đổi qua từng đợt. Một làng có thể vẫn mang tiếng làng nghề trong khi số hộ làm thật đã ít; ngược lại có làng chưa được công nhận nhưng vẫn rất nhiều người làm.
Xu hướng chung khá rõ. Người trẻ trong vùng có thêm lựa chọn vào làm ở các khu công nghiệp Bình Xuyên, Khai Quang, Bá Thiện và nhiều khu khác, với giờ giấc ổn định và bảo hiểm. Nghề thủ công cần nhiều năm học, thu nhập theo mùa vụ, nên ít người trẻ theo. Những nghề gắn được với nhu cầu mới như đồ gỗ nội thất thì giữ được quy mô; những nghề làm đồ mà xã hội ít dùng như chum sành, rổ rá thì co lại.
Với người sống ở đây, làng nghề vẫn hiện diện hằng ngày: bộ giường tủ mua ở Thanh Lãng, con dao Lý Nhân trong bếp, chiếc chum Hương Canh ở góc sân. Với người đi xa, nó là một cách nhận ra quê mình. Các bài tiếp theo trong danh mục này đi vào từng làng, từng công đoạn và những người đang giữ nghề.
Sau sáp nhập: tên làng, tên xã và địa chỉ xưởng
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ, cấp huyện không còn, nhiều xã cũ gộp lại thành xã mới. Với làng nghề, tên làng là thứ gắn với sản phẩm và với lời truyền miệng, nên vẫn được dùng như cũ: người ta vẫn nói chum Hương Canh, giường tủ Thanh Lãng, dao Lý Nhân. Thứ đổi là dòng địa chỉ trên giấy tờ.
Hộ kinh doanh và doanh nghiệp trong làng nghề nên rà lại địa chỉ trên giấy đăng ký, hoá đơn, con dấu, bao bì, biển hiệu và các trang bán hàng trên mạng, cập nhật theo hướng dẫn của cơ quan thuế và đăng ký kinh doanh. Khách đặt hàng từ xa cũng nên hỏi lại địa chỉ giao nhận, vì bản đồ trên điện thoại có lúc chưa cập nhật tên xã mới.
Một cách ghi vừa đúng giấy tờ vừa dễ hiểu là ghi theo xã mới, kèm tên làng quen thuộc trong phần mô tả, ví dụ làng gốm Hương Canh, xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ. Như vậy người địa phương nhận ra ngay, còn giấy tờ vẫn đúng quy định.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Phúc có những làng nghề truyền thống nào nổi tiếng nhất?
Những làng được nhắc nhiều nhất là gốm sành Hương Canh và mộc Thanh Lãng ở Bình Xuyên cũ, mộc Bích Chu, rèn Lý Nhân và nghề buôn bán Thổ Tang ở Vĩnh Tường cũ, đá Hải Lựu ở Sông Lô cũ, đan tre nứa ở vùng Lập Thạch cũ. Ngoài ra còn nhiều làng giữ nghề phụ quy mô nhỏ.
Làng gốm Hương Canh nay thuộc xã nào?
Thị trấn Hương Canh cũ của huyện Bình Xuyên từ ngày 1/7/2025 thuộc xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ, cùng với các xã cũ Quất Lưu, Sơn Lôi và Tam Hợp. Tên làng Hương Canh vẫn được dùng trong đời sống, còn trên giấy tờ ghi theo xã mới.
Sau sáp nhập, ghi địa chỉ xưởng ở làng nghề thế nào?
Ghi theo thứ tự thôn hoặc tổ dân phố, xã mới, tỉnh Phú Thọ; không còn cấp huyện. Nhiều thôn giữ tên cũ. Với các làng chưa chắc thuộc xã mới nào như Lý Nhân, Bích Chu, Triệu Đề, nên hỏi trực tiếp ủy ban xã hoặc xem văn bản sắp xếp đơn vị hành chính trước khi in biển, in hoá đơn.
Có thể mua hàng trực tiếp ở các làng nghề không?
Phần lớn xưởng bán trực tiếp cho người đến tận nơi, nhất là đồ gỗ, chum vại, dao kéo. Nên xem hàng tận mắt, hỏi rõ chất liệu, thời gian làm và cách vận chuyển. Giá thay đổi theo kích thước, chất liệu và tay nghề nên hỏi từng xưởng và so sánh vài nơi.
Đi thăm làng nghề Vĩnh Phúc có cần đặt lịch trước không?
Không bắt buộc, vì đa số là xưởng gia đình đang làm việc. Tuy vậy, nếu đi đoàn đông hoặc muốn xem một công đoạn cụ thể như ra lò gốm, nên nhờ người quen trong làng hỏi trước, vì lịch nung lò, lịch đổ đá hay lịch giao hàng của mỗi nhà một khác.
Thổ Tang có phải làng nghề thủ công không?
Thổ Tang nổi tiếng là làng buôn, tức làng nghề thương mại, chứ không gắn với một sản phẩm thủ công riêng. Người Thổ Tang làm ăn buôn bán từ lâu, gần đây có nhiều hộ làm thu gom và tái chế phế liệu. Vì thế đến Thổ Tang là xem chợ và nhịp buôn bán, không phải xem xưởng làm đồ mỹ nghệ.