Tháp Bình Sơn là ngọn tháp gạch nung đỏ có niên đại thời Trần (khoảng thế kỷ XIII–XIV), đứng trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh, dân gian quen gọi chùa Then, thuộc vùng Tam Sơn của huyện Sông Lô cũ. Sau 1/7/2025, nơi này thuộc xã Tam Sơn (gồm thị trấn Tam Sơn, xã Đồng Quế, xã Tân Lập cũ), tỉnh Phú Thọ.
Tháp hiện còn 11 tầng, cao khoảng 16–17 m, thân vuông, thu nhỏ dần lên đỉnh, mặt ngoài phủ kín gạch có hoa văn. Đây là một trong số rất ít tháp gạch thời Trần còn giữ được dáng gần trọn vẹn ở miền Bắc, nên được xếp hạng di tích quốc gia và là điểm đến quen thuộc của người nghiên cứu kiến trúc cổ.
Phần lớn khách đến Tháp Bình Sơn chỉ dừng mươi phút chụp ảnh. Bài này giúp bạn nhìn tháp lâu hơn: đọc cấu trúc tầng, nhận ra cách người xưa làm gạch hoa văn, hiểu vì sao tháp còn đứng được qua mấy trăm năm, và những điều cần giữ khi đến một di tích dễ tổn thương như thế.
Tháp Bình Sơn nằm ở đâu trong vùng Vĩnh Phúc cũ
Tam Sơn nằm ở phía tây bắc vùng Vĩnh Phúc cũ, gần sông Lô, nơi đồng bằng chuyển dần sang vùng đồi trung du. Huyện Sông Lô được tách từ huyện Lập Thạch năm 2009, vì vậy nhiều tài liệu cũ ghi tháp thuộc Lập Thạch. Đến 7/2025 cấp huyện bị bỏ, tháp thuộc xã Tam Sơn của tỉnh Phú Thọ. Ba lớp tên này, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Sơn, đều chỉ cùng một nơi.
Từ Vĩnh Yên đi về phía tây bắc qua vùng Lập Thạch là tới Tam Sơn. Từ Việt Trì, trung tâm tỉnh Phú Thọ mới, sang Tam Sơn cũng không xa vì chỉ cách qua sông Lô. Chùa nằm trong khu dân cư, xung quanh là nhà cửa và vườn tược, không phải trên núi cao, nên người lớn tuổi cũng đi lại dễ dàng.
Vị trí ven sông Lô giải thích phần nào vì sao nơi đây có một ngọn tháp lớn thời Trần. Sông Lô là đường giao thông thuỷ nối miền ngược với đồng bằng; dọc các tuyến sông như thế, người xưa thường dựng chùa tháp ở những nơi đất cao, dân cư đông, vừa làm nơi tu hành vừa là dấu mốc nhìn thấy từ xa.
Đọc cấu trúc tháp từ dưới lên
Bệ và tầng đế. Tầng dưới cùng rộng và cao nhất, đỡ toàn bộ khối tháp phía trên. Đây là phần chịu lực lớn nhất, cũng là phần dễ tổn thương nhất vì ẩm từ đất. Các đợt tu bổ thường phải xử lý nền móng và chân tháp trước.
Thân tháp thu nhỏ dần. Mỗi tầng phía trên hẹp hơn và thấp hơn tầng dưới, tạo dáng thon vút lên. Cách làm này vừa đẹp, vừa hạ trọng tâm, giúp khối gạch nặng ổn định hơn trước gió bão.
Mái giả giữa các tầng. Giữa các tầng có những gờ nhô ra như mái nhỏ, làm bằng gạch xếp chồng. Chúng chia thân tháp thành từng nấc rõ ràng và che mưa cho mặt gạch bên dưới.
Ô khám và cửa. Trên các mặt tháp có ô khám, cửa giả hoặc cửa vòm. Ở nhiều tháp thời Trần, các ô này từng đặt tượng nhỏ; ngày nay phần lớn đã trống hoặc chỉ còn dấu vết.
Phần đỉnh. Tháp hiện còn 11 tầng. Có ý kiến cho rằng ban đầu tháp có thể cao hơn và phần trên đã mất theo thời gian, nhưng con số ban đầu thì chưa có kết luận chắc chắn, nên không cần tin những con số truyền miệng.
Gạch hoa văn: phần đáng xem nhất của Tháp Bình Sơn
Điều làm Tháp Bình Sơn khác hầu hết các công trình gạch cùng thời là mặt ngoài phủ kín gạch có hoa văn in nổi. Thay vì xây gạch trơn rồi trát vữa và trang trí sau, người thợ thời Trần làm gạch có sẵn hoa văn từ khuôn, nung chín rồi mới xếp lên. Mỗi viên là một mảnh của bố cục lớn; khi ghép lại, các hoạ tiết nối liền thành dải trên cả mặt tháp.
Hoa văn chủ yếu là hoa lá cách điệu và các hình con vật quen thuộc trong mỹ thuật thời Trần. Đứng sát chân tháp, bạn sẽ thấy rõ đường nét; lùi ra xa vài chục mét thì hoa văn hoà thành lớp vân đỏ sẫm làm cho thân tháp trông như được chạm khắc. Ánh nắng xiên buổi sáng sớm hoặc cuối chiều làm nổi khối hoa văn rõ nhất.
Kỹ thuật làm gạch hoa văn đòi hỏi đất sét tốt, khuôn chính xác và lò nung giữ nhiệt đều để viên gạch không cong vênh. Việc nhiều viên vẫn còn sắc nét sau hàng trăm năm cho thấy trình độ của người thợ đương thời. Đây cũng là lý do tháp được các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ chú ý: nó là một “bảo tàng gạch” ngoài trời.
Phân biệt các tháp cổ khách hay nhầm
Người mới tìm hiểu dễ lẫn Tháp Bình Sơn với các tháp khác ở miền Bắc. Bảng dưới đặt cạnh nhau để dễ nhận ra:
| Tháp | Nơi | Vật liệu chính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tháp Bình Sơn | Chùa Vĩnh Khánh, Tam Sơn (vùng Vĩnh Phúc cũ) | Gạch nung có hoa văn | Thời Trần, còn 11 tầng |
| Tháp Phổ Minh | Nam Định cũ | Gạch và đá ở chân tháp | Thời Trần, gắn với chùa Phổ Minh |
| Tháp Chương Sơn | Nam Định cũ | Gạch | Thời Lý, hiện chỉ còn dấu tích |
| Tháp Chàm | Miền Trung và Nam Trung Bộ | Gạch | Kiến trúc Chăm Pa, khác hẳn hệ thống tháp thời Lý – Trần |
Điểm dễ nhớ của Tháp Bình Sơn là lớp gạch hoa văn phủ khắp thân và dáng thon nhiều tầng. Nếu đã từng đến tháp Phổ Minh, bạn sẽ thấy hai ngọn tháp cùng thời nhưng cách trang trí khác nhau rõ rệt.
Vì sao tháp còn đứng được và những mối lo hiện nay
Tháp gạch chịu lực bằng chính trọng lượng của nó. Khi các lớp gạch xếp khít, khối tháp như một cột đặc, gió bão khó lay chuyển. Mạch vữa xưa dùng vật liệu tự nhiên, có độ dẻo nhất định, giúp tháp chịu được rung động nhỏ của nền đất. Đó là lý do nhiều tháp gạch cổ vẫn đứng qua chiến tranh, mưa gió nhiều thế kỷ.
Nhưng tháp gạch cũng có kẻ thù: rễ cây mọc vào khe gạch, nước mưa thấm lâu ngày, rêu mốc, và cả những tác động của con người như leo trèo, khắc chữ, gắn vật lạ lên mặt tháp. Các đợt tu bổ trước đây đã xử lý một phần, song việc giữ gìn là chuyện lâu dài, cần cả ban quản lý lẫn khách tham quan.
Khi đến thăm, bạn có thể góp phần bằng những việc rất nhỏ: không chạm tay vào mặt gạch hoa văn, không leo lên bệ tháp để chụp ảnh, không thắp hương sát chân tháp, không cho trẻ nhỏ cào vào mạch vữa. Một mảng hoa văn đã mất là mất hẳn, không thể làm lại cho đúng như cũ.
Kết hợp Tháp Bình Sơn với các điểm khác vùng Sông Lô – Lập Thạch
Tháp Bình Sơn chỉ cần khoảng một giờ tham quan. Nếu đi cả ngày, có thể nối với các nơi gần:
- Vùng Hải Lựu (nay là xã Hải Lựu) nổi tiếng với hội chọi trâu đầu năm, xem đúng mùa hội.
- Vùng Đức Bác (nay thuộc xã Sông Lô) là quê của lối hát trống quân, đáng hỏi nếu bạn quan tâm dân ca.
- Đền thờ Trần Nguyên Hãn ở Sơn Đông (nay là xã Sơn Đông), gắn với vị tướng thời khởi nghĩa Lam Sơn.
- Bờ sông Lô và những bãi bồi ven sông, cảnh đẹp vào chiều muộn.
- Sang Việt Trì qua sông Lô nếu muốn nối với cụm di tích Đền Hùng của tỉnh Phú Thọ.
Đường làng vùng này nhỏ và nhiều ngã rẽ, nên dùng bản đồ trên điện thoại và hỏi người dân khi cần. Ngày mưa, đường đất ven sông có thể lầy.
Nếu chỉ có nửa ngày, hãy ưu tiên Tháp Bình Sơn và một điểm gần nhất; vùng Lập Thạch, Sông Lô trải rộng, đi quá nhiều nơi trong thời gian ngắn sẽ chỉ kịp nhìn qua cửa xe. Mỗi nơi dành ít nhất một giờ, có thời gian hỏi chuyện người làng, sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với một danh sách điểm đã “check-in”.
Chùa Vĩnh Khánh và đời sống quanh ngọn tháp
Tháp Bình Sơn không đứng một mình mà nằm trong khuôn viên chùa Vĩnh Khánh, ngôi chùa làng mà dân Bình Sơn, Tam Sơn quen gọi là chùa Then. Chùa có các công trình thờ tự quy mô vừa phải, sân vườn có cây lớn. Kiến trúc chùa hiện nay phần lớn là kết quả của các đợt xây dựng và tu sửa về sau, khác niên đại với ngọn tháp.
Với người làng, chùa và tháp là nơi sinh hoạt thường ngày: các cụ lên chùa ngày rằm, mồng một; trẻ con chơi ở sân; ngày lễ có người dân quanh vùng đến dâng hương. Khách tham quan vì thế đang đi vào một không gian cộng đồng, không phải một khu du lịch khép kín. Giữ yên lặng, ăn mặc kín đáo và không làm phiền sinh hoạt của nhà chùa là điều tối thiểu.
Nếu gặp người trông coi hoặc các cụ trong làng, có thể hỏi về những lần tháp được tu bổ, về câu chuyện người làng kể quanh ngọn tháp. Nhiều chi tiết như vậy chưa được ghi chép đầy đủ trong sách, và chính ký ức của người địa phương giúp ngọn tháp có thêm chiều sâu khi nhìn.
Đi từ Vĩnh Yên hay Việt Trì sang Tam Sơn
Sau tháng 7/2025, Việt Trì trở thành trung tâm hành chính của tỉnh Phú Thọ mới, và Tam Sơn bỗng trở nên gần trung tâm tỉnh hơn so với khi còn thuộc Vĩnh Phúc. Từ Việt Trì, người đi qua sông Lô sang vùng Sông Lô cũ rồi tìm đường vào Tam Sơn. Thời gian đi phụ thuộc vào điểm xuất phát và cầu qua sông, nên dùng bản đồ điện thoại để chọn lộ trình.
Từ Vĩnh Yên, đường đi về phía tây bắc qua vùng Lập Thạch là hướng quen thuộc. Đường tỉnh và đường liên xã trong vùng đã được mở rộng nhiều đoạn, nhưng vẫn có những đoạn nhỏ, qua làng, cần đi chậm. Xe khách công cộng thường không vào tận chùa; người không có xe riêng có thể đi đến trung tâm xã rồi thuê xe ôm hoặc dùng ứng dụng gọi xe.
Tháp Bình Sơn là điểm dừng hợp lý trên hành trình nối Vĩnh Yên với Việt Trì qua vùng trung du, hoặc trong một ngày đi vòng Lập Thạch, Sông Lô. Vùng này không có nhiều dịch vụ du lịch, nên mang theo nước uống và chủ động thời gian ăn trưa ở các thị trấn lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Bình Sơn được xây vào thời nào?
Theo đánh giá phổ biến của giới nghiên cứu, Tháp Bình Sơn có niên đại thời Trần, khoảng thế kỷ XIII đến XIV. Năm khởi dựng cụ thể chưa có tư liệu chắc chắn, nên các con số chính xác đến từng năm lưu truyền trên mạng chỉ nên xem là tham khảo.
Tháp Bình Sơn cao bao nhiêu và có bao nhiêu tầng?
Tháp hiện còn 11 tầng, chiều cao khoảng 16 đến 17 mét theo các tài liệu giới thiệu. Có ý kiến cho rằng ban đầu tháp có thể cao hơn, nhưng số tầng nguyên thuỷ chưa có kết luận được thống nhất.
Chùa Then và chùa Vĩnh Khánh có phải là một không?
Đúng vậy. Vĩnh Khánh là tên chữ của ngôi chùa, còn chùa Then là tên dân gian người địa phương quen gọi. Tháp Bình Sơn đứng trong khuôn viên chùa này, nên khi hỏi đường bạn có thể dùng cả hai tên.
Có được leo lên Tháp Bình Sơn không?
Không nên và thường không được phép. Tháp là di tích gạch cổ dễ tổn thương, việc leo trèo làm bong gạch, hỏng hoa văn và nguy hiểm cho chính người leo. Khách chỉ ngắm và chụp ảnh từ sân chùa, giữ khoảng cách với chân tháp.
Sau sáp nhập, địa chỉ Tháp Bình Sơn ghi thế nào?
Từ 1/7/2025, Tháp Bình Sơn thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ. Xã Tam Sơn mới gồm thị trấn Tam Sơn, xã Đồng Quế và xã Tân Lập của huyện Sông Lô cũ. Các tài liệu trước đó ghi huyện Sông Lô hoặc Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc.
Thời điểm nào chụp ảnh Tháp Bình Sơn đẹp nhất?
Sáng sớm và cuối chiều có nắng xiên làm nổi rõ khối hoa văn trên gạch. Giữa trưa nắng gắt làm màu gạch bị bệt. Ngày trời âm u lại cho màu đỏ gạch dịu và đều, hợp với ảnh chi tiết hoa văn chụp gần.