Vùng Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ từ 1/7/2025, có lịch lễ hội dày nhất vào ba tháng đầu năm âm lịch: hội Tây Thiên ở xã Đại Đình, hội chọi trâu Hải Lựu ở xã Hải Lựu, kéo co ngồi Tích Sơn ở phường Vĩnh Yên, cùng hàng trăm hội làng ở các đình, đền khắp đồng bằng và trung du.
Người mới đến vùng này, dù đi làm ở khu công nghiệp hay đến chơi cuối tuần, thường chỉ biết tên một hai lễ hội lớn. Thực tế, gần như làng nào cũng có hội riêng, thời gian rải rác suốt mùa xuân, và có những sinh hoạt văn hoá của cộng đồng dân tộc như hát soọng cô của người Sán Dìu mà ít người ngoài biết.
Bài này sắp xếp các lễ hội tiêu biểu theo mùa và theo vùng, ghi kèm tên xã, phường mới sau sáp nhập để dễ tra bản đồ, và đưa ra nguyên tắc chung khi đi hội. Ngày cụ thể của từng hội cần kiểm lại với thông báo chính thức của năm, vì lịch có thể thay đổi.
Vì sao lễ hội tập trung vào mùa xuân
Vĩnh Phúc cũ là vùng nông nghiệp lúa nước lâu đời. Nhịp lễ hội đi theo nhịp mùa vụ: sau Tết Nguyên đán, việc đồng áng tạm nhàn, trời mát và có mưa phùn, làng có thời gian và tâm thế để mở hội. Phần lớn hội làng vì thế rơi vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, một số kéo sang tháng Ba.
Mùa thu là mùa hội thứ hai, nhỏ hơn, với những sinh hoạt như hát trống quân dịp rằm tháng Tám, các lễ cơm mới ở một số làng. Các tháng còn lại có lễ giỗ thần, lễ rằm, mồng một ở đình chùa, nhưng ít khi có hội lớn.
Hiểu nhịp này giúp người đi hội lập kế hoạch: muốn xem nhiều hội trong thời gian ngắn thì đi tháng Giêng; muốn tìm hiểu kỹ một nơi mà không đông thì đi ngày thường ngoài mùa hội và hỏi chuyện người làng.
Các lễ hội tiêu biểu và địa chỉ sau sáp nhập
Bảng dưới gom những lễ hội và sinh hoạt văn hoá được nhắc nhiều của vùng Vĩnh Phúc cũ. Thời gian ghi theo lệ thường gặp, cần kiểm lại mỗi năm:
| Lễ hội, sinh hoạt | Nơi (cũ) | Xã, phường mới | Thời gian thường lệ |
|---|---|---|---|
| Lễ hội Tây Thiên | Thị trấn Đại Đình, xã Bồ Lý (Tam Đảo) | Xã Đại Đình | Mùa hội sau Tết, chính hội rằm tháng Hai âm lịch |
| Hội chọi trâu Hải Lựu | Xã Hải Lựu (Sông Lô) | Xã Hải Lựu | Khoảng 16–17 tháng Giêng âm lịch |
| Kéo co ngồi Tích Sơn | Phường Tích Sơn (Vĩnh Yên) | Phường Vĩnh Yên | Hội làng đầu xuân |
| Lễ hội ở đền thờ Trần Nguyên Hãn | Xã Sơn Đông (Lập Thạch) | Xã Sơn Đông | Mùa xuân |
| Hội làng Thổ Tang | Thị trấn Thổ Tang (Vĩnh Tường) | Xã Thổ Tang | Mùa xuân |
| Hội làng Hương Canh | Thị trấn Hương Canh (Bình Xuyên) | Xã Bình Nguyên | Mùa xuân |
| Hát trống quân Đức Bác | Xã Đức Bác (Sông Lô) | Xã Sông Lô | Quanh rằm tháng Tám và các dịp lễ hội |
Danh sách này không đầy đủ. Mỗi làng có hội riêng, nhiều hội chỉ người trong vùng biết. Cách tìm tốt nhất là hỏi ngay người dân nơi mình sống hoặc làm việc.
Khi tra bản đồ, nên gõ tên di tích hoặc tên làng thay vì tên xã mới, vì một xã mới thường gồm ba bốn xã cũ và trải trên diện tích rộng. Ví dụ, tìm “làng Hương Canh” sẽ nhanh hơn tìm “xã Bình Nguyên”, tìm “Tích Sơn” sẽ ra đúng chỗ hơn tìm “phường Vĩnh Yên”.
Vùng núi Tam Đảo: hội Tây Thiên và văn hoá Sán Dìu
Sườn nam dãy Tam Đảo, gồm vùng Tam Đảo, Tam Dương, Bình Xuyên cũ, là nơi có hội lớn nhất vùng: lễ hội Tây Thiên. Mùa hội mở từ sau Tết, chính hội rằm tháng Hai, thu hút khách từ khắp các tỉnh phía Bắc. Chi tiết về nghi lễ và kinh nghiệm đi hội có bài riêng trong mục này.
Ít người biết rằng vùng chân núi Tam Đảo còn là nơi sinh sống lâu đời của người Sán Dìu, một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số của vùng Vĩnh Phúc cũ. Người Sán Dìu có lối hát soọng cô, hát đối đáp giao duyên bằng tiếng Sán Dìu, thường được hát trong dịp lễ Tết, cưới hỏi và các buổi gặp gỡ. Ở các xã có đông người Sán Dìu, soọng cô vẫn được các câu lạc bộ văn nghệ giữ gìn.
Nếu có dịp đến các thôn người Sán Dìu vào mùa lễ, khách có thể được nghe soọng cô, xem trang phục truyền thống và các nghi lễ của cộng đồng. Hãy đến với tinh thần tìm hiểu, hỏi trước khi chụp ảnh và không coi sinh hoạt văn hoá của người khác là màn trình diễn cho du khách.
Vùng trung du Lập Thạch, Sông Lô: chọi trâu, trống quân và đền làng
Phía tây bắc vùng Vĩnh Phúc cũ, giữa sông Lô và sông Phó Đáy, là vùng có nhiều lễ hội mang màu sắc thượng võ và dân ca. Hội chọi trâu Hải Lựu giữa tháng Giêng là hội nổi bật nhất, gắn với truyền thuyết Lữ Gia. Cũng ở vùng này, đền thờ Trần Nguyên Hãn ở Sơn Đông có lễ hội mùa xuân tưởng niệm vị tướng Lam Sơn.
Hát trống quân Đức Bác, di sản phi vật thể quốc gia, thuộc vùng Sông Lô. Đây không phải lễ hội theo nghĩa có ngày chính hội, mà là sinh hoạt dân ca xuất hiện trong nhiều dịp, nhất là mùa thu và các ngày hội làng. Tháp Bình Sơn ở xã Tam Sơn tuy không có hội lớn, nhưng là di tích nên kết hợp khi đi vùng này.
Đường làng vùng trung du nhỏ, nhiều dốc và ngã rẽ. Mùa hội, xe đông, nên đi sớm, gửi xe ở bãi và đi bộ vào. Thời tiết tháng Giêng còn lạnh, có mưa phùn, sân hội có thể lầy, giày đế bám và áo mưa là hai thứ nên mang.
Vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc và đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên
Vùng đồng bằng ven sông Hồng của Vĩnh Phúc cũ, gồm Vĩnh Tường và Yên Lạc, có mật độ làng rất dày, kéo theo số hội làng lớn. Đình Thổ Tang ở xã Thổ Tang mới là một trong những ngôi đình cổ có hội đáng xem. Nhiều làng khác trong vùng có hội với rước kiệu, tế lễ, trò chơi dân gian như đấu vật, cờ người, đánh đu.
Ở khu đô thị, Vĩnh Yên có kéo co ngồi Tích Sơn, nay thuộc phường Vĩnh Yên, được UNESCO ghi danh trong hồ sơ đa quốc gia năm 2015. Bình Xuyên có hội làng Hương Canh gắn với ngôi đình bề thế của làng gốm. Phúc Yên và Xuân Hoà cũ cũng có hội làng riêng ở các đình, đền, nhiều nơi giữ được nghi thức rước và tế.
Người làm việc ở khu công nghiệp có thể tranh thủ đi hội làng gần nơi ở vào cuối tuần tháng Giêng. Đây là cách hay để hiểu vùng đất mình đang sống, làm quen với người địa phương và thấy một mặt khác của nơi thường chỉ biết qua nhà xưởng và khu trọ.
Nguyên tắc chung khi đi hội ở vùng Vĩnh Phúc cũ
Dù đi hội lớn hay hội làng nhỏ, các nguyên tắc sau giúp chuyến đi an toàn và đúng mực:
- Kiểm ngày hội và thông báo phân luồng giao thông của năm đó trên trang chính thức của tỉnh Phú Thọ hoặc xã, phường sở tại.
- Xuất phát sớm, gửi xe ở bãi có người trông, hỏi rõ phí trước khi gửi.
- Ăn mặc kín đáo khi vào đình, đền, chùa; mang giày đế bám vì sân hội và bậc đá có thể trơn.
- Không chen vào khu vực tế lễ, đường rước, sân chọi; đứng sau dây chắn và làm theo hướng dẫn.
- Không tham gia, không cổ vũ mọi hình thức cá cược hay trò chơi ăn tiền trá hình quanh khu hội.
- Dâng hương, hoá vàng đúng chỗ quy định, nhất là ở hội vùng núi như Tây Thiên để tránh cháy rừng.
- Giữ đồ cá nhân cẩn thận, hẹn điểm gặp với người đi cùng, trông trẻ nhỏ sát bên.
- Mang rác ra khỏi khu hội hoặc bỏ đúng nơi; nhiều hội làng không có đủ thùng rác.
Mỗi hội có lệ riêng. Khi không chắc điều gì được phép, hãy hỏi người trong ban tổ chức hoặc các cụ của làng; người dân thường sẵn lòng giải thích cho khách biết hỏi.
Lễ hội sau khi Vĩnh Phúc hợp nhất vào Phú Thọ
Từ 1/7/2025, Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hoà Bình hợp nhất thành tỉnh Phú Thọ, cấp huyện được bỏ. Việc quản lý và tổ chức lễ hội chuyển về chính quyền tỉnh Phú Thọ mới và các xã, phường. Với khách, điều cần nhớ là thông báo về lễ hội giờ đăng dưới tên cơ quan của tỉnh Phú Thọ và tên xã, phường mới.
Tỉnh Phú Thọ mới có kho lễ hội rất lớn: ngoài vùng Vĩnh Phúc cũ còn có lễ hội Đền Hùng ở Việt Trì, hát xoan, các lễ hội của người Mường ở vùng Hoà Bình cũ. Lịch hội mùa xuân của cả tỉnh vì thế dày đặc, có thể kết hợp nhiều nơi trong một chuyến nếu có thời gian.
Nội dung nghi lễ truyền thống do cộng đồng các làng gìn giữ không phụ thuộc ranh giới hành chính. Đội tế, đội rước, người nuôi trâu chọi, nghệ nhân hát vẫn là người địa phương. Tên đơn vị hành chính có thể đổi, nhưng lệ làng thì vẫn theo nếp cũ.
Những trò chơi dân gian hay gặp trong hội làng vùng này
Đấu vật. Vật là trò thượng võ quen thuộc của hội làng đồng bằng Bắc Bộ. Các đô vật thi đấu trên sàn đất hoặc chiếu, theo luật của làng, có trống thúc. Nhiều hội ở Vĩnh Tường, Yên Lạc cũ từng có giải vật được người trong vùng chờ đợi mỗi năm.
Cờ người. Bàn cờ tướng kẻ trên sân đình, các quân cờ là người thật cầm biển, hai kỳ thủ ngồi điều khiển. Trò này vừa là thi đấu trí tuệ vừa là màn trình diễn có trang phục, thu hút cả người không biết đánh cờ.
Đánh đu. Cây đu tre dựng ở bãi rộng, từng đôi nam nữ hoặc từng người lên đu, nhún cho đu bay cao. Đây là trò chơi mùa xuân phổ biến ở nhiều làng Bắc Bộ, cần người trông giữ an toàn.
Kéo co và các trò tập thể. Ngoài kéo co ngồi Tích Sơn mang tính nghi lễ, nhiều làng có kéo co đứng, bịt mắt bắt dê, đập niêu cho thanh thiếu niên. Những trò này giữ không khí vui của hội và tạo cơ hội cho người trẻ tham gia.
Văn nghệ dân gian. Hát trống quân, hát soọng cô, chèo, các tiết mục văn nghệ quần chúng thường được đưa vào phần hội. Nội dung mỗi năm do làng và đơn vị tổ chức sắp xếp.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội lớn nhất vùng Vĩnh Phúc cũ là hội nào?
Lễ hội Tây Thiên ở xã Đại Đình là hội lớn nhất, mùa hội kéo dài từ sau Tết đến khoảng hết tháng Ba âm lịch, chính hội rằm tháng Hai. Hội thu hút khách từ nhiều tỉnh phía Bắc, đông nhất vào cuối tuần tháng Giêng và quanh ngày chính hội.
Tháng Giêng ở Vĩnh Phúc cũ có những hội nào đáng đi?
Tháng Giêng có mùa hội Tây Thiên, hội chọi trâu Hải Lựu khoảng ngày 16–17, kéo co ngồi Tích Sơn trong hội làng đầu xuân, cùng rất nhiều hội làng ở các đình, đền vùng đồng bằng và trung du. Ngày cụ thể cần kiểm với thông báo của năm.
Hát soọng cô là gì?
Hát soọng cô là lối hát đối đáp giao duyên của người Sán Dìu, cộng đồng sống lâu đời ở vùng chân núi Tam Đảo và một số xã thuộc Bình Xuyên, Tam Dương cũ. Lời hát bằng tiếng Sán Dìu, thường được hát trong dịp lễ Tết, cưới hỏi và gặp gỡ.
Thông tin lễ hội vùng Vĩnh Phúc cũ giờ tra ở đâu?
Từ 1/7/2025, nên tra trên cổng thông tin của tỉnh Phú Thọ, trang của xã, phường sở tại và báo địa phương. Những bài cũ ghi huyện và tỉnh Vĩnh Phúc là thông tin trước sáp nhập, có thể không còn đúng về cơ quan tổ chức.
Đi hội làng có cần xin phép không?
Hội làng là sinh hoạt cộng đồng mở, khách có thể đến xem mà không cần xin phép. Tuy vậy, khi muốn vào khu thờ, chụp ảnh nghi lễ hay quay phim chuyên nghiệp, nên hỏi ban tổ chức. Giữ thái độ tôn trọng và làm theo hướng dẫn tại chỗ.
Người mới đến làm việc ở khu công nghiệp nên đi hội nào trước?
Nên bắt đầu với hội làng gần nơi mình ở, vì vừa gần, vừa dễ làm quen người địa phương. Sau đó có thể đi Tây Thiên vào ngày thường trong mùa hội để tránh đông, hoặc xem chọi trâu Hải Lựu nếu chịu được cảnh đông người.