Thổ Tang là thị trấn cũ của huyện Vĩnh Tường, từ ngày 1/7/2025 cùng Thượng Trưng và Tuân Chính hợp thành xã Thổ Tang, tỉnh Phú Thọ; nơi đây không nổi tiếng nhờ một sản phẩm thủ công mà nhờ nghề buôn. Người Thổ Tang buôn nông sản, vải vóc, hàng tạp hoá từ ngày trước, rồi mấy chục năm gần đây nổi lên với nghề thu gom, phân loại và tái chế phế liệu kim loại, nhựa, giấy.
Người trong vùng hay nói đùa rằng ở Thổ Tang, cái gì cũng có người mua và cái gì cũng có người bán. Bài này giải thích vì sao một làng đồng bằng thành làng buôn, chợ Thổ Tang vận hành thế nào, nghề tái chế mang lại gì và để lại gì, và người đến Thổ Tang làm ăn hay tham quan nên biết những gì.
Làng nghề thương mại là gì
Khi nói đến làng nghề, người ta thường nghĩ đến làng có lò, có xưởng, làm ra một món đồ cụ thể như gốm, gỗ, dao. Thổ Tang là kiểu khác: nghề của làng là mua bán, vận chuyển, gom hàng và phân phối. Sản phẩm của họ không phải đồ vật mà là dịch vụ đưa hàng từ nơi thừa đến nơi thiếu, từ người bán lẻ tẻ đến người mua số lượng lớn.
Nghề buôn cũng cần tay nghề, chỉ là tay nghề ấy nằm ở chỗ khác: biết giá cả từng mùa, biết hàng nào bán ở đâu, biết đánh giá chất lượng bằng mắt, có mạng lưới người quen ở nhiều tỉnh, giữ được chữ tín để người ta giao hàng trước trả tiền sau. Những kỹ năng ấy truyền trong gia đình, trong họ hàng, giống như bí quyết nhào đất của thợ gốm.
Trong vùng Vĩnh Tường cũ, Thổ Tang đứng cạnh những làng nghề thủ công như rèn Lý Nhân, mộc Bích Chu. Ba kiểu làng bổ sung cho nhau: một bên làm ra hàng, một bên đưa hàng đi. Đó cũng là lý do Thổ Tang trở thành một trong những điểm buôn bán sầm uất nhất của vùng đồng bằng Vĩnh Phúc cũ.
Vì sao người Thổ Tang giỏi buôn
Lý do đầu tiên là đất. Thổ Tang ở vùng đồng bằng đông dân, ruộng chia nhỏ, làm nông thuần không đủ sống. Thay vì làm thợ, nhiều gia đình chọn buôn, đi chợ xa mua rẻ bán đắt kiếm chênh lệch. Qua nhiều thế hệ, buôn bán thành nếp sống, trẻ con lớn lên đã quen theo cha mẹ ra chợ, học cách mặc cả, cách tính toán.
Lý do thứ hai là vị trí. Vĩnh Tường nằm gần sông Hồng, có đường thuỷ xuống xuôi, đường bộ lên trung du và miền núi phía bắc. Hàng nông sản, lâm sản từ miền núi xuống và hàng tiêu dùng từ đồng bằng lên đều có thể đi qua vùng này. Người Thổ Tang đứng giữa dòng hàng ấy và biết tận dụng nó.
Lý do thứ ba là cách làm ăn theo mạng lưới. Người Thổ Tang đi buôn xa thường dựa vào nhau: người trước dẫn người sau, người có vốn cho người chưa có vốn mượn, người ở chợ đầu mối báo giá cho người ở làng. Mạng lưới đồng hương ấy giúp họ đi nhanh, chịu được rủi ro và giữ được thị phần ở nhiều nơi. Nhiều người Thổ Tang sau này mở cửa hàng, công ty ở Hà Nội và các tỉnh khác.
Chợ Thổ Tang: nhịp buôn bán của một vùng
Chợ Thổ Tang là một trong những chợ đông của vùng đồng bằng Vĩnh Phúc cũ. Chợ không chỉ phục vụ người dân trong xã mà còn là nơi các mối buôn từ những xã, huyện lân cận đến mua bán. Từ sáng sớm, xe máy chở hàng, xe tải nhỏ, xe ba gác nối nhau ra vào, tiếng gọi nhau, tiếng mặc cả tạo thành nhịp sống riêng.
Hàng hoá ở chợ phong phú: nông sản, thực phẩm tươi, quần áo, vải vóc, đồ gia dụng, vật liệu, hàng tạp hoá. Quanh chợ là dãy cửa hàng, kho hàng, đại lý bán buôn. Với người buôn nhỏ trong vùng, đây là nơi lấy hàng về bán lại ở các chợ xã. Với người dân, đây là nơi mua sắm đủ thứ trong một lần đi.
Đi chợ Thổ Tang, bạn nên đến vào buổi sáng khi chợ đông nhất. Gửi xe ở chỗ có người trông, giữ tư trang cẩn thận vì chợ đông, so giá vài nơi trước khi mua, kiểm hàng kỹ. Đường quanh chợ có nhiều xe chở hàng ra vào, đi bộ hay đi xe cần để ý. Thông tin về giờ họp chợ, phiên chợ chính có thể thay đổi, nên hỏi người địa phương.
Chợ Thổ Tang cũng là nơi dễ thấy cách người làm buôn trong vùng giao dịch với nhau. Nhiều mối hàng là quan hệ lâu năm: người bán quen người mua, giao hàng trước, tính tiền theo đợt, chỉ cần một cuộc gọi là xe hàng đã lên đường. Người ngoài mới đến thường được mời giá khác với khách quen, nên muốn mua số lượng lớn, hãy tìm hiểu mặt bằng chung bằng cách hỏi vài nơi, và đặt điều kiện rõ ràng về chất lượng, cân đo, giao nhận ngay từ đầu.
Nghề thu gom và tái chế phế liệu
Mấy chục năm gần đây, cái tên Thổ Tang gắn chặt với nghề phế liệu. Người Thổ Tang đi thu mua sắt thép, nhôm, đồng, nhựa, giấy vụn ở nhiều tỉnh, chở về làng phân loại, rồi bán lại cho nơi tái chế hoặc tự sơ chế. Nhiều hộ có bãi chứa, máy ép, máy cắt, máy nghiền nhựa. Đây là chỗ nghề buôn truyền thống gặp nhu cầu mới của nền kinh tế công nghiệp.
Nghề này có vai trò kinh tế rõ ràng. Nó tạo việc làm cho nhiều lao động trong vùng, từ người đi thu mua, người phân loại, người vận chuyển đến người vận hành máy. Nó cũng đưa một lượng lớn vật liệu đã qua sử dụng quay lại sản xuất, giảm lượng rác phải chôn lấp, góp phần vào chuỗi tái chế mà nền kinh tế cần.
Phân loại phế liệu là công việc cần kinh nghiệm. Người làm lâu năm nhìn, gõ, nhấc thử là biết đâu là thép, đâu là gang, nhôm loại nào, nhựa loại nào có thể tái chế. Phân loại đúng thì bán được giá và nơi tái chế dùng được; phân loại sai thì cả lô hàng bị trả lại hoặc mất giá. Đó là tay nghề của làng buôn, dù ít ai gọi nó bằng cái tên ấy.
Bài toán môi trường của làng phế liệu
Bãi chứa giữa khu dân cư. Phế liệu cần chỗ để, và ở một làng đông người, chỗ để thường là sân nhà, ven đường, đất trống sát nhà ở. Hàng đống sắt vụn, nhựa vụn chiếm không gian, gây mất mỹ quan và nguy cơ tai nạn cho trẻ em.
Khói, bụi, mùi và tiếng ồn. Cắt sắt, ép phế liệu, nghiền nhựa tạo tiếng ồn và bụi. Nếu có công đoạn đốt hoặc nấu chảy mà không có hệ thống xử lý, khói có thể chứa chất độc hại. Nước rửa nhựa, rửa phế liệu chảy ra cống, ao, mương cũng là mối lo.
Nguy cơ cháy. Nhựa, giấy, cao su chất đống rất dễ bắt lửa và cháy lâu, khó dập. Các bãi phế liệu cần lối thoát, nguồn nước và phương tiện chữa cháy, không để chung với chất dễ cháy khác.
Hướng giải quyết. Hướng được nhắc đến nhiều là đưa hoạt động phân loại, sơ chế ra khu tập trung có hạ tầng xử lý, siết các công đoạn gây ô nhiễm nặng, khuyến khích hộ kinh doanh đầu tư thiết bị sạch hơn. Việc này đi chậm vì liên quan đến sinh kế của nhiều gia đình.
Vai trò của người dân. Phân loại rác tại nguồn, không đổ thải bừa bãi, phản ánh khi thấy hoạt động gây ô nhiễm nghiêm trọng qua kênh chính quyền xã. Sống chung với làng nghề đòi hỏi cả người làm nghề lẫn hàng xóm cùng giữ gìn.
Đình Thổ Tang và đời sống làng giữa nhịp buôn
Dù nổi tiếng về buôn bán, Thổ Tang vẫn là một làng quê đồng bằng Bắc Bộ với đình, chùa, lễ hội và các sinh hoạt cộng đồng. Đình Thổ Tang là công trình kiến trúc gỗ được nhắc đến trong các tài liệu về di tích vùng Vĩnh Phúc cũ. Phần lịch sử và kiến trúc của đình có ở danh mục di tích và lễ hội của trang.
Người buôn đi xa, nhưng dịp lễ Tết, hội làng thì trở về. Tiền làm ăn ở xa đổ về làng thành nhà cửa mới, đường làng được đổ bê tông, công trình chung được tu sửa. Đây là hình ảnh chung của nhiều làng buôn Bắc Bộ: làng giàu lên nhờ những người rời làng đi làm ăn.
Mặt khác, nhịp buôn bán cũng đổi thay nếp sống. Nhà ở san sát, mặt tiền thành cửa hàng, sân thành bãi chứa hàng; người lớn bận làm ăn, trẻ con lớn lên giữa tiếng xe tải. Cân bằng giữa phát triển kinh tế và giữ không gian sống, giữ nét làng là câu chuyện mà Thổ Tang, cũng như nhiều làng nghề khác của Vĩnh Phúc cũ, đang phải trả lời.
Làm ăn với Thổ Tang: điều cần lưu ý
Nếu bạn là doanh nghiệp, cửa hàng cần mua bán phế liệu, nguyên liệu tái chế hay hàng hoá với các mối buôn ở Thổ Tang, hãy coi đây là quan hệ làm ăn bình thường: tìm hiểu đối tác, thoả thuận rõ chủng loại, chất lượng, cách cân, cách thanh toán, cách vận chuyển, và có giấy tờ, hoá đơn đầy đủ khi cần. Những đơn vị đã đăng ký doanh nghiệp tại địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Phế liệu là ngành có quy định riêng về bảo vệ môi trường, nhất là với phế liệu nhập khẩu, chất thải nguy hại như ắc quy, dầu thải, linh kiện điện tử. Doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ quy định hiện hành, không mua bán những loại chất thải mà mình không đủ điều kiện xử lý. Trách nhiệm pháp lý có thể thuộc về cả bên bán lẫn bên mua.
Với người đến tham quan, Thổ Tang là nơi để xem một kiểu làng nghề đặc biệt: nhìn dòng xe hàng ra vào, ghé chợ buổi sáng, thăm đình làng. Hãy tôn trọng không gian làm ăn của người dân, hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm việc, nhường đường cho xe chở hàng và xe ba gác trong những ngõ hẹp quanh chợ, không vào bãi phế liệu khi chưa được phép, không cho trẻ nhỏ chơi gần đống sắt vụn, máy móc.
Câu hỏi thường gặp
Thổ Tang nay thuộc xã nào, tỉnh nào?
Thị trấn Thổ Tang cũ của huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, từ ngày 1/7/2025 hợp cùng các xã Thượng Trưng và Tuân Chính thành xã Thổ Tang, tỉnh Phú Thọ. Địa chỉ trên giấy tờ ghi theo thôn hoặc tổ dân phố, xã Thổ Tang, tỉnh Phú Thọ, không còn cấp huyện.
Thổ Tang nổi tiếng về nghề gì?
Thổ Tang nổi tiếng là làng buôn, tức làng nghề thương mại. Ngày trước người Thổ Tang buôn nông sản, vải vóc, tạp hoá; mấy chục năm gần đây nhiều hộ làm thu gom, phân loại, tái chế phế liệu kim loại, nhựa, giấy. Chợ Thổ Tang là một trong những chợ đông của vùng.
Đi chợ Thổ Tang vào lúc nào thì đông nhất?
Như nhiều chợ quê miền Bắc, chợ Thổ Tang thường đông vào buổi sáng sớm, khi các mối buôn đến lấy hàng và người dân đi chợ. Giờ giấc và phiên chợ có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi người địa phương trước khi đi để chọn thời điểm phù hợp.
Nghề phế liệu ở Thổ Tang có gây ô nhiễm không?
Hoạt động thu gom, phân loại, sơ chế phế liệu trong khu dân cư có thể gây bụi, tiếng ồn, mùi, nước thải và nguy cơ cháy nếu không được quản lý tốt. Đây là vấn đề chung của nhiều làng nghề tái chế. Hướng giải quyết là đưa sản xuất ra khu tập trung và đầu tư thiết bị xử lý.
Doanh nghiệp muốn mua phế liệu ở Thổ Tang cần lưu ý gì?
Cần tìm hiểu đối tác, thoả thuận rõ chủng loại, chất lượng, cách cân, giao nhận, thanh toán và có hoá đơn chứng từ hợp lệ. Phải tuân thủ quy định bảo vệ môi trường, đặc biệt với chất thải nguy hại. Có thể tra các doanh nghiệp đã đăng ký trên địa bàn trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Ở Thổ Tang có gì để tham quan ngoài chợ?
Ngoài chợ và nhịp buôn bán, Thổ Tang có đình Thổ Tang, một công trình kiến trúc gỗ được nhắc trong tài liệu di tích vùng Vĩnh Phúc cũ. Bạn có thể kết hợp đi thêm các làng nghề lân cận của Vĩnh Tường cũ như rèn Lý Nhân, mộc Bích Chu trong cùng một ngày.