Vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) không có biển nên ít chịu gió bão mạnh, nhưng vẫn chịu ba kiểu thiên tai liên quan đến nước: ngập úng ở vùng trũng đồng bằng và đô thị, lũ trên các sông Hồng, sông Lô, sông Phó Đáy, và lũ quét, sạt lở ở vùng chân núi Tam Đảo, vùng đồi phía bắc. Cả ba thường xảy ra vào mùa mưa, từ khoảng tháng 6 đến tháng 9, nhất là khi có bão hoặc áp thấp nhiệt đới đi vào Bắc Bộ.
Những trận mưa lớn như đợt cuối tháng 10, đầu tháng 11 năm 2008 hay đợt hoàn lưu bão Yagi tháng 9 năm 2024 đều để lại ngập úng, nước sông dâng cao ở nhiều nơi trong vùng. Bài này giải thích từng kiểu thiên tai, vùng nào hay gặp, dấu hiệu cảnh báo và việc nên làm trước, trong, sau một đợt mưa lũ.
Vì sao vùng không giáp biển vẫn sợ mùa mưa
Khi bão đổ bộ vào ven biển Bắc Bộ, sức gió giảm dần khi vào sâu đất liền, nhưng khối mây mang theo vẫn trút mưa trên diện rộng. Vùng Vĩnh Phúc cũ nằm ở rìa đồng bằng, sát dãy Tam Đảo; mây gặp núi bị đẩy lên càng mưa nhiều hơn. Vì thế hoàn lưu bão là nguyên nhân chính của những trận mưa lớn nhất trong năm ở đây.
Thêm vào đó, nước từ thượng nguồn các sông Lô, sông Phó Đáy, sông Hồng cũng đổ về. Khi mưa lớn cùng lúc ở vùng núi Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai và tại chỗ, nước sông dâng nhanh, làm các cống tiêu của đồng bằng không xả được ra sông. Nước mưa trong đồng không thoát được, ruộng và làng trũng bị ngập.
Ở đô thị và khu công nghiệp, mặt đất bê tông hoá làm nước mưa chảy tràn nhanh hơn, dồn về các điểm trũng. Một trận mưa vài giờ cũng có thể gây ngập cục bộ trên một số tuyến đường, nhất là những đoạn mới san lấp hoặc cống thoát nước chưa kịp nâng cấp.
Ba kiểu thiên tai nước và vùng hay gặp
Phân loại khái quát theo địa hình; mức độ cụ thể mỗi năm khác nhau.
| Kiểu thiên tai | Vùng hay gặp (tên cũ) | Diễn biến | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Ngập úng | Vùng trũng Vĩnh Tường, Yên Lạc, nam Bình Xuyên; điểm trũng trong đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên | Nước dâng chậm, rút chậm, kéo dài nhiều ngày | Mất mùa, hư hại nhà cửa, đồ đạc, ô nhiễm nước |
| Lũ sông | Bãi ngoài đê sông Hồng; ven sông Lô (Sông Lô, Lập Thạch); ven sông Phó Đáy | Nước lên theo giờ, theo ngày, theo mực nước thượng nguồn | Ngập bãi, ngập nhà ngoài đê, sạt bờ, đe doạ đê |
| Lũ quét, sạt lở | Chân núi Tam Đảo (Đại Đình, Đạo Trù, Tam Đảo), vùng đồi Ngọc Thanh, đồi phía bắc Lập Thạch, Sông Lô | Xảy ra rất nhanh, trong vài chục phút sau mưa lớn | Nguy hiểm tính mạng, cuốn trôi người và xe qua suối, đất đá vùi nhà |
Kiểu nguy hiểm tính mạng nhất là lũ quét và sạt lở vì đến quá nhanh. Ngập úng ít gây chết người hơn nhưng thiệt hại kinh tế lớn và kéo dài.
Ngập úng ở đồng bằng và đô thị
Vùng đồng bằng phía tây nam được bao bởi đê sông Hồng, sông Lô, sông Phó Đáy. Nước mưa trong đồng phải nhờ hệ thống kênh tiêu và trạm bơm để ra sông. Khi mưa quá lớn trong thời gian ngắn, hoặc khi nước sông lên cao làm cống tự chảy không mở được, nước đọng lại trong đồng. Lúa mới cấy, rau màu, ao cá đều có thể bị ngập trắng.
Ngập úng thường kéo dài vài ngày đến cả tuần, tuỳ năng lực bơm tiêu. Trong thời gian đó, nước ngập lẫn rác, phân chuồng, nước thải, nên nguy cơ bệnh ngoài da, bệnh đường ruột tăng. Giếng khoan, giếng đào bị nước tràn vào cần được làm sạch, khử trùng trước khi dùng lại.
Trong đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên và các khu công nghiệp, ngập thường cục bộ ở chỗ trũng, nút giao, hầm chui, khu dân cư mới san lấp. Nước rút nhanh hơn ở đồng nhưng gây tắc đường, chết máy xe, ngấm vào nhà xưởng. Người đi làm ca nên chủ động tránh các điểm hay ngập quen thuộc khi trời có mưa lớn.
Lũ trên các sông: theo dõi mực nước, bảo vệ đê
Với sông Hồng, sông Lô, sông Phó Đáy, lũ thường lên trong vài ngày và có thể dự báo trước nhờ các trạm thuỷ văn ở thượng nguồn. Bản tin thường nêu mực nước so với các mức báo động I, II, III tại từng trạm. Khi nước lên báo động cao, chính quyền huy động lực lượng tuần tra đê, chuẩn bị vật tư hộ đê và kế hoạch sơ tán cho người dân ở bãi ngoài đê.
Trên sông Lô, ngoài mưa còn có yếu tố các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn xả lũ khi hồ đầy. Thông báo xả lũ thường được truyền tới các địa phương hạ du; người dân ven sông và người làm nghề trên sông, khai thác cát, nuôi cá lồng cần nghe thông báo để di chuyển kịp.
Trong đợt bão Yagi tháng 9 năm 2024, mưa lớn ở cả vùng núi phía bắc lẫn tại chỗ khiến nước nhiều sông ở Bắc Bộ lên cao bất thường, trong đó có các sông chảy qua vùng Vĩnh Phúc cũ; nhiều khu vực ven sông Lô, sông Phó Đáy phải di dời dân khỏi vùng ngập. Đợt này là lời nhắc rằng lũ lớn không chỉ là chuyện của lịch sử.
Lũ quét và sạt lở ở chân núi Tam Đảo
Ở vùng chân núi Tam Đảo và vùng đồi phía bắc, mưa lớn tập trung trên sườn dốc làm nước dồn vào khe suối rất nhanh. Dòng suối trong vắt buổi sáng có thể biến thành dòng nước đục ngầu, cuốn theo đá, cây, bùn chỉ trong vài chục phút. Đó là lũ quét: đến bất ngờ, sức tàn phá lớn và nguy hiểm trực tiếp tới tính mạng.
Sạt lở đất thường đi cùng mưa lớn kéo dài, khi đất trên sườn đồi ngấm no nước. Những nơi có nguy cơ cao là taluy đường đèo lên Tam Đảo, sườn đồi bị đào xén để làm nhà, làm đường, những khu đất mới san gạt chưa ổn định. Dấu hiệu báo trước có thể là vết nứt mới trên mặt đất, tường nhà, cây nghiêng, nước đục rỉ ra từ chân taluy, tiếng đất đá lăn.
Người đi chơi Tam Đảo, Tây Thiên vào mùa mưa cần đặc biệt cẩn trọng: không tắm suối, không cắm trại ven suối khi trời có mây dày ở phía núi, không lội qua ngầm tràn khi nước đang lên. Lái xe trên đèo khi mưa lớn nên dừng ở chỗ an toàn, tránh dừng ngay dưới taluy cao.
Chuẩn bị cho mùa mưa lũ: việc làm theo từng giai đoạn
Danh sách dưới đây áp dụng cho hộ gia đình, phòng trọ và cơ sở kinh doanh nhỏ. Doanh nghiệp, nhà máy thường có phương án phòng chống thiên tai riêng theo quy định.
- Trước mùa mưa: kiểm tra mái nhà, máng nước, rãnh thoát quanh nhà; chặt tỉa cành cây sát nhà; biết nhà mình thuộc vùng hay ngập hay không; lưu số đường dây nóng của chính quyền xã, phường.
- Khi có tin bão hoặc mưa lớn: sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng, đèn pin; trữ nước sạch, lương thực khô cho vài ngày; kê cao đồ điện, giấy tờ, hàng hoá; đưa xe máy, ô tô ra khỏi chỗ trũng, hầm.
- Trong lúc mưa lũ: hạn chế ra đường; không đi qua đoạn đường ngập sâu, ngầm tràn, cầu tạm; tránh xa cột điện, dây điện; ở vùng núi theo dõi tiếng động lạ và nước suối; sẵn sàng sơ tán khi có lệnh.
- Khi được yêu cầu sơ tán: cắt cầu dao điện, khoá gas; mang theo giấy tờ, thuốc men, đồ ấm; đi theo đường sơ tán được chỉ dẫn, không quay lại lấy đồ khi nước đang lên.
- Sau lũ: chỉ về nhà khi chính quyền cho phép; kiểm tra điện, tường, móng trước khi ở lại; làm sạch, khử trùng giếng và bể nước; dọn bùn sớm để tránh dịch bệnh; chụp ảnh thiệt hại để làm thủ tục hỗ trợ nếu có.
Với công nhân ở trọ, nên hỏi chủ trọ về các lần ngập trước đây và thống nhất cách kê đồ, giữ xe khi có mưa lớn. Phòng trọ tầng trệt ở khu trũng là nơi dễ thiệt hại nhất.
Những trận mưa lớn đáng nhớ và bài học để lại
Người dân vùng Vĩnh Phúc cũ thường nhắc tới đợt mưa lớn cuối tháng 10, đầu tháng 11 năm 2008. Mưa rất to kéo dài nhiều ngày vào thời điểm mà ai cũng nghĩ mùa mưa đã qua, khiến nhiều cánh đồng, làng xóm ở vùng trũng ngập sâu, hoa màu vụ đông mất trắng, giao thông nhiều nơi tê liệt. Bài học lớn nhất từ đợt này là không được chủ quan với mưa cuối mùa.
Đợt bão Yagi tháng 9 năm 2024 là một lời nhắc khác. Bão làm đổ cây, tốc mái ở nhiều nơi trên miền Bắc, sau đó mưa hoàn lưu khiến nước các sông lên rất cao. Những vùng ven sông Lô, sông Phó Đáy phải căng mình chống lũ, di dời người dân. Nhiều người trẻ lần đầu chứng kiến cảnh nước sông lên sát mặt đê.
Điểm chung của các đợt thiên tai này là thiệt hại giảm hẳn ở những nơi có chuẩn bị: chính quyền thông báo sớm, người dân kê cao đồ đạc, di dời kịp, doanh nghiệp cho công nhân nghỉ ca nguy hiểm. Còn thiệt hại nặng thường rơi vào những nơi chủ quan hoặc không nhận được thông tin.
Doanh nghiệp, nhà xưởng và cửa hàng: chuẩn bị riêng
Kho hàng và máy móc. Kê hàng hoá, nguyên liệu khỏi nền ở những kho nằm chỗ trũng; đặt tủ điện, máy móc quan trọng ở cao độ an toàn; có phương án di chuyển hàng khi nhận tin mưa lớn.
Người lao động. Thông báo sớm về việc điều chỉnh ca làm khi có cảnh báo thiên tai; không yêu cầu công nhân đi qua đoạn đường ngập sâu, ngầm tràn để đến nhà máy; có danh sách liên lạc để kiểm tra an toàn sau bão.
Hộ kinh doanh nhỏ. Cửa hàng mặt đường ở khu trũng nên chuẩn bị bao cát, tấm chắn cửa, kê hàng lên kệ cao; chụp ảnh, ghi chép hàng hoá trước mùa mưa để có căn cứ nếu cần làm thủ tục bảo hiểm hay hỗ trợ.
Nhà trọ cho công nhân. Chủ nhà trọ ở khu trũng nên nâng ổ điện, có chỗ để xe trên cao khi mưa lớn, thông báo cho người thuê cách xử lý khi nước lên và giữ liên lạc với họ trong những ngày mưa bão.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào của Vĩnh Phúc cũ hay bị ngập lụt nhất?
Ngập úng thường xảy ra ở vùng trũng Vĩnh Tường, Yên Lạc, nam Bình Xuyên và các điểm trũng trong đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên. Lũ sông ảnh hưởng nhiều tới bãi ngoài đê sông Hồng và vùng ven sông Lô, sông Phó Đáy. Lũ quét, sạt lở tập trung ở chân núi Tam Đảo và vùng đồi phía bắc.
Trận lụt năm 2008 ở Vĩnh Phúc là như thế nào?
Cuối tháng 10 và đầu tháng 11 năm 2008, một đợt mưa rất lớn bất thường xảy ra ở Hà Nội và các tỉnh lân cận, trong đó có Vĩnh Phúc, gây ngập úng diện rộng ở nhiều vùng trũng, thiệt hại nặng cho mùa màng. Số liệu chi tiết bạn nên tra các báo cáo thiên tai chính thức của thời điểm đó.
Làm sao biết sắp có lũ quét khi đang ở Tam Đảo?
Dấu hiệu thường gặp là mưa rất to kéo dài trên núi, nước suối đột ngột đục, dâng nhanh, có cành cây, rác trôi, nghe tiếng ầm ầm từ phía thượng nguồn. Thấy những dấu hiệu này cần rời khỏi lòng suối, lên chỗ cao ngay, không cố lội qua suối hay ngầm tràn.
Công nhân ở trọ cần chuẩn bị gì cho mùa mưa bão?
Nên trữ ít nước sạch và đồ ăn khô, sạc đầy điện thoại, kê cao giấy tờ và đồ điện, biết đường đi làm tránh các điểm ngập. Nếu phòng trọ ở tầng trệt khu trũng, nên thống nhất với chủ trọ chỗ để đồ và xe khi có mưa lớn. Theo dõi thông báo của công ty về ca làm khi có thiên tai.
Thông tin cảnh báo thiên tai ở vùng Vĩnh Phúc cũ lấy ở đâu?
Nguồn chính là bản tin dự báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn, thông báo của chính quyền tỉnh Phú Thọ và chính quyền xã, phường nơi bạn ở, cùng loa phát thanh thôn, tổ dân phố. Tin nhắn cảnh báo thiên tai qua điện thoại cũng được gửi khi có bão lũ lớn.
Sau lũ, nước giếng có dùng được ngay không?
Không nên dùng ngay. Nước lũ tràn vào giếng mang theo bùn, vi khuẩn, chất thải. Cần bơm hết nước cũ, làm sạch, khử trùng theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương rồi mới dùng lại. Trong thời gian đó, nên dùng nước đóng bình hoặc nước đun sôi kỹ.