Vùng Vĩnh Phúc cũ (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) có khí hậu nhiệt đới gió mùa của trung du và đồng bằng Bắc Bộ: mùa hè từ khoảng tháng 5 đến tháng 9 nóng, ẩm, mưa nhiều; mùa đông từ khoảng tháng 11 đến tháng 3 lạnh, nửa đầu khô hanh, nửa sau mưa phùn và nồm ẩm. Tháng 4 và tháng 10 là hai tháng chuyển mùa, thường dễ chịu nhất trong năm.
Dưới đồng bằng và vùng đồi Vĩnh Yên, Phúc Yên, Bình Xuyên, thời tiết gần giống Hà Nội. Trên thị trấn núi Tam Đảo, mọi thứ mát hơn và ẩm hơn rõ rệt. Bài này đi qua từng mùa theo cách người sống và làm việc ở đây cảm nhận: tháng nào nóng gắt, khi nào rét đậm, mưa dồn vào lúc nào, nồm ẩm làm khổ ra sao và nên chuẩn bị gì.
Các con số dưới đây là mô tả khái quát theo tài liệu địa lý phổ biến và quy luật khí hậu miền Bắc, không phải số đo của một năm cụ thể. Muốn biết thời tiết từng ngày, bạn nên xem bản tin dự báo cho khu vực Phú Thọ, Vĩnh Yên hoặc Tam Đảo.
Bức tranh chung: nóng ẩm, có mùa đông lạnh thật sự
Khác với miền Nam chỉ có mùa mưa và mùa khô, vùng Vĩnh Phúc cũ có mùa đông lạnh thật sự do gió mùa đông bắc thổi từ phía bắc xuống. Mỗi đợt không khí lạnh tràn về có thể làm nhiệt độ tụt mười độ chỉ trong một hai ngày. Mùa hè thì ngược lại, gió mùa tây nam và đông nam mang hơi ẩm, kèm nắng nóng, mưa rào và dông.
Theo các tài liệu địa lý, nhiệt độ trung bình năm ở vùng đồng bằng và trung du Vĩnh Phúc cũ vào khoảng trên dưới hai mươi ba, hai mươi bốn độ C, còn ở thị trấn Tam Đảo thấp hơn nhiều, chỉ khoảng mười tám độ. Lượng mưa năm dưới đồng vào khoảng một nghìn rưỡi milimét trở lên, trên núi Tam Đảo nhiều hơn hẳn. Phần lớn lượng mưa dồn vào mấy tháng mùa hè.
Điều người mới đến hay bất ngờ là độ ẩm. Không khí ở đây ẩm gần như quanh năm, trung bình trên tám mươi phần trăm. Mùa hè ẩm làm cái nóng thêm oi bức; cuối đông ẩm sinh ra nồm, tường đổ mồ hôi, nền nhà trơn trượt. Chỉ có khoảng cuối thu, đầu đông là không khí khô ráo hơn.
Thời tiết từng tháng ở vùng đồng bằng và trung du
Bảng mô tả thường gặp ở vùng Vĩnh Yên, Phúc Yên, Bình Xuyên, Vĩnh Tường, Yên Lạc. Năm nào cũng có thể lệch đi vài tuần.
| Tháng | Cảm giác chung | Hiện tượng hay gặp | Chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Tháng 12 – 1 | Lạnh, khô hanh xen những đợt rét đậm | Gió mùa đông bắc, trời hanh, da nẻ; có đợt rét đậm, rét hại | Áo ấm, khẩu trang, kem dưỡng da, giữ ấm trẻ nhỏ và người già |
| Tháng 2 – 3 | Lạnh ẩm, mưa phùn | Nồm ẩm, sương mù sáng sớm, đường trơn | Đóng cửa khi nồm, máy hút ẩm hoặc quạt, đi xe chậm khi sương |
| Tháng 4 | Ấm dần, chuyển mùa | Mưa rào đầu mùa, có ngày oi | Thời điểm dễ chịu để đi lại, làm việc ngoài trời |
| Tháng 5 – 6 | Nóng, bắt đầu mùa mưa | Nắng nóng gay gắt, dông chiều, mưa đá thỉnh thoảng | Uống đủ nước, tránh nắng giữa trưa, để ý dông lốc |
| Tháng 7 – 8 | Nóng ẩm, mưa nhiều nhất | Mưa lớn kéo dài, ảnh hưởng bão và áp thấp, ngập úng cục bộ | Theo dõi tin bão lũ, kiểm tra mái nhà, rãnh thoát nước |
| Tháng 9 | Còn nóng, mưa giảm dần | Có thể còn bão muộn, mưa lớn diện rộng | Không chủ quan với các đợt mưa cuối mùa |
| Tháng 10 – 11 | Mát, khô, trời trong | Đợt gió mùa đầu tiên, sáng sớm se lạnh | Mùa đẹp nhất để đi chơi, leo núi, tổ chức việc ngoài trời |
Nếu chỉ chọn một khoảng để đến Vĩnh Phúc lần đầu, tháng 10 và tháng 11 thường dễ chịu nhất: trời khô, nắng nhẹ, ít mưa, trên Tam Đảo hay có những buổi sáng trong.
Mùa hè: nắng nóng, dông chiều và mưa dồn dập
Mùa hè ở vùng Vĩnh Yên, Bình Xuyên nóng không kém Hà Nội. Những ngày cao điểm, nhiệt độ ngoài trời có thể lên quá ba mươi lăm độ, mặt đường bê tông trong các khu công nghiệp hắt nhiệt rất mạnh. Vùng đồi trống ít cây xanh lại càng oi vì không có bóng mát và ít gió vào buổi trưa.
Đặc trưng của mùa hè ở đây là dông chiều. Buổi sáng nắng gắt, đến chiều mây đen kéo từ phía núi về, gió giật, mưa rào rất to trong thời gian ngắn rồi tạnh. Những cơn dông này có thể kèm sét và đôi khi mưa đá. Người đi xe máy ca chiều nên mang áo mưa và tránh trú dưới cây to, cột điện khi có sét.
Từ tháng 7, tháng 8, mưa nhiều hơn và có thể kéo dài nhiều ngày khi có bão hoặc áp thấp nhiệt đới đi vào Bắc Bộ. Vùng Vĩnh Phúc cũ không giáp biển nên không chịu gió bão mạnh như vùng ven biển, nhưng mưa do hoàn lưu bão lại có thể rất lớn, gây ngập ở vùng trũng và lũ trên các sông suối. Phần thiên tai được nói kỹ hơn trong bài về mùa lũ của trang.
Mùa đông: rét khô, rét đậm và những đợt gió mùa
Mùa đông bắt đầu khi đợt gió mùa đông bắc đầu tiên tràn về, thường vào khoảng tháng 10 hoặc tháng 11. Đầu mùa trời khô hanh, nắng hanh vàng, độ ẩm thấp, da dễ nẻ, môi khô. Đây cũng là thời điểm dễ cháy rừng trên các sườn đồi và chân núi Tam Đảo.
Giữa mùa đông, mỗi đợt không khí lạnh mạnh có thể gây rét đậm, rét hại. Theo cách gọi của ngành khí tượng, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống dưới mười lăm độ, rét hại là khi xuống dưới mười ba độ. Những ngày này, sáng sớm đi làm qua vùng đồi trống, gió lùa qua cánh đồng, cảm giác lạnh hơn con số trên nhiệt kế rất nhiều.
Rét đậm kéo dài ảnh hưởng nhiều tới nông nghiệp: mạ non chết rét, trâu bò gầy yếu, vụ xuân phải lùi lịch gieo cấy. Với người lao động, ca đêm và ca sáng sớm là vất vả nhất. Trẻ nhỏ, người già và người có bệnh tim phổi cần được giữ ấm cẩn thận, tránh sưởi bằng than trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí.
Nồm ẩm cuối đông: vì sao xảy ra và cách sống chung
Nồm là gì. Sau những ngày rét khô, khi gió chuyển hướng mang không khí nóng ẩm từ biển vào, hơi nước gặp tường, nền nhà còn lạnh sẽ ngưng tụ thành giọt. Đó là lý do nền gạch ướt sũng, tường đổ mồ hôi, gương mờ, quần áo phơi mãi không khô. Nồm thường gặp từ khoảng tháng 2 đến tháng 4.
Đóng cửa khi trời nồm. Nhiều người có thói quen mở toang cửa cho thoáng, nhưng ngày nồm làm vậy chỉ đưa thêm hơi ẩm vào. Nên đóng cửa, chỉ mở khi trời chuyển hanh hoặc có gió bắc khô.
Hút ẩm và làm khô. Máy hút ẩm, điều hoà chế độ khô, quạt thổi sàn giúp giảm đọng nước. Lau sàn bằng khăn khô, không lau nước. Kho hàng, xưởng chứa giấy, vải, linh kiện nên có biện pháp chống ẩm riêng.
Đề phòng trơn trượt và nấm mốc. Cầu thang, nền gạch men rất trơn trong những ngày này; người già và trẻ nhỏ dễ ngã. Tủ quần áo, giày dép, sách vở dễ mốc, nên để túi hút ẩm và phơi khi có nắng.
Thời tiết và công việc: điều chỉnh theo từng mùa
Làm việc ngoài trời mùa hè. Người làm xây dựng, bốc xếp, giao hàng, nông dân nên dồn việc nặng vào sáng sớm và chiều muộn, nghỉ giữa trưa trong bóng râm. Dấu hiệu say nắng như chóng mặt, buồn nôn, da nóng mà không ra mồ hôi cần được xử lý ngay: đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể, gọi hỗ trợ y tế nếu không đỡ.
Xưởng và kho trong mùa nồm. Linh kiện điện tử, giấy, bao bì, vải dễ hút ẩm. Các xưởng thường kiểm soát độ ẩm bằng điều hoà, máy hút ẩm, đóng gói kín. Với kho nhỏ của hộ kinh doanh, kê hàng cách nền và tường, đóng cửa khi nồm là cách rẻ nhất.
Đi ca đêm mùa đông. Quãng đường từ khu trọ tới nhà máy tuy ngắn nhưng gió lạnh qua cánh đồng và sương mù làm tầm nhìn kém. Mặc áo phản quang hoặc có dải phản quang, bật đèn xe, đi chậm và mặc đủ ấm là những việc đơn giản giảm hẳn rủi ro.
Nông nghiệp theo lịch thời vụ. Vụ xuân phải canh những đợt rét đậm để gieo mạ, che phủ nilon cho mạ; vụ mùa phải tính mưa bão để thu hoạch kịp. Các xã thường có thông báo lịch thời vụ của ngành nông nghiệp, đáng theo hơn là gieo theo thói quen năm trước.
Trên núi và dưới đồng: cùng một ngày, hai kiểu thời tiết
Chỉ cách Vĩnh Yên chừng hai mươi cây số đường đèo, thị trấn Tam Đảo có thời tiết khác hẳn. Mùa hè dưới đồng nóng hầm hập thì trên núi mát, buổi tối cần áo khoác mỏng. Mùa đông dưới đồng rét khô thì trên núi rét ẩm, mây mù, có ngày mưa phùn suốt cả ngày. Vì vậy người Hà Nội và người ở các khu công nghiệp hay lên Tam Đảo nghỉ cuối tuần vào mùa hè.
Sự khác biệt này cũng thấy ở vùng chân núi như Đại Đình, Đạo Trù, Tam Đảo: sáng sớm sương dày hơn, chiều mát sớm hơn, mưa nhiều hơn dưới đồng. Trong khi đó vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc ven sông Hồng có thêm sương mù sáng sớm vào mùa đông xuân do hơi ẩm từ sông và đồng ruộng.
Với người lái xe, sương mù trên đèo Tam Đảo và sương sớm dưới đồng đều là nguy cơ. Bật đèn, giảm tốc độ, giữ khoảng cách, không vượt ở khúc cua. Phần đường đi và lưu ý an toàn có ở mục đi lại của trang.
Biến đổi khí hậu: những thay đổi người địa phương hay nhắc
Nhiều người lớn tuổi ở vùng trung du kể rằng mùa đông bây giờ ít đợt rét kéo dài như trước, nhưng khi rét thì lại có những đợt rất sâu; mùa hè có nhiều ngày nắng nóng hơn, mưa lớn dồn dập trong thời gian ngắn thay vì mưa đều. Đây là cảm nhận chung của nhiều vùng miền Bắc và cũng phù hợp với xu hướng mà các báo cáo về biến đổi khí hậu ở Việt Nam mô tả.
Ở vùng Vĩnh Phúc cũ, một yếu tố khác là đô thị hoá và công nghiệp hoá nhanh. Đồi được san, ruộng thành nhà xưởng, bê tông thay cây xanh. Mặt đất bê tông hấp thụ và hắt nhiệt, nước mưa không thấm mà chảy tràn, làm khu vực đô thị nóng hơn vùng nông thôn xung quanh và dễ ngập cục bộ hơn khi mưa to.
Với người làm nông, lịch thời vụ vì thế phải linh hoạt hơn, theo dõi bản tin khí tượng nông nghiệp thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm. Với người làm nhà, nên tính đến chống nóng mái, chống thấm tường và thoát nước tốt ngay từ khi xây.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Phúc tháng nào lạnh nhất?
Thường là tháng 12 và tháng 1, khi các đợt gió mùa đông bắc mạnh tràn về và có thể gây rét đậm, rét hại. Tháng 2 vẫn lạnh nhưng chuyển sang rét ẩm, mưa phùn. Trên thị trấn Tam Đảo, cái lạnh kéo dài hơn và cảm giác rét hơn dưới đồng nhiều.
Mùa mưa ở Vĩnh Phúc kéo dài từ tháng nào đến tháng nào?
Mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 9 hoặc đầu tháng 10, mưa nhiều nhất vào tháng 7 và tháng 8. Phần lớn lượng mưa cả năm dồn vào mấy tháng này, nhất là khi có bão hoặc áp thấp nhiệt đới đi vào Bắc Bộ gây mưa lớn diện rộng.
Thời tiết Vĩnh Phúc có giống Hà Nội không?
Vùng đồng bằng và trung du như Vĩnh Yên, Phúc Yên, Bình Xuyên, Yên Lạc có thời tiết gần giống Hà Nội vì nằm sát nhau. Khác biệt lớn nằm ở vùng núi: thị trấn Tam Đảo mát hơn chừng năm độ, ẩm hơn và nhiều mây mù hơn, gần như một kiểu khí hậu riêng.
Công nhân mới đến Vĩnh Phúc làm việc nên chuẩn bị gì cho thời tiết?
Nên có áo mưa tốt cho mùa dông, áo khoác dày, găng tay, khẩu trang cho mùa đông khi đi ca sớm hoặc ca đêm bằng xe máy, và đồ chống ẩm cho phòng trọ vào mùa nồm. Mùa hè cần uống đủ nước, nhất là khi làm việc trong xưởng nóng.
Vĩnh Phúc có bị ảnh hưởng bởi bão không?
Vùng Vĩnh Phúc cũ nằm sâu trong đất liền nên ít chịu gió bão mạnh trực tiếp như vùng ven biển. Tuy nhiên, khi bão vào Bắc Bộ, hoàn lưu bão thường gây mưa lớn kéo dài, dẫn tới ngập úng vùng trũng, nước sông lên cao và nguy cơ lũ quét, sạt lở ở chân núi.
Khi nào nên đi Vĩnh Phúc để thời tiết đẹp nhất?
Khoảng tháng 10, tháng 11 thường đẹp nhất: trời khô, mát, ít mưa. Tháng 4 cũng dễ chịu. Nếu muốn trốn nóng thì mùa hè lên Tam Đảo, nhưng nên tránh những ngày có dự báo mưa lớn, dông bão vì đường đèo nguy hiểm và suối lên nhanh.