Phía nam vùng Vĩnh Phúc cũ, các làng ở Vĩnh Tường và Yên Lạc nằm trên đất phù sa ven sông Hồng, và bữa ăn ở đây là bữa cơm đồng bằng Bắc Bộ điển hình: canh cua rau đay hay mồng tơi, rau muống luộc, cá đồng kho, tép rang, đậu phụ, cà muối, cùng bánh đúc, bánh đa, xôi bán ở chợ quê. Món không cầu kỳ, cái đáng nói là nguyên liệu: rau bãi sông non, cua cá ruộng, gạo của chính cánh đồng quanh làng.
Từ tháng 7/2025, vùng này thuộc tỉnh Phú Thọ mới, các xã cũ đã sắp xếp lại thành xã mới. Nhưng bữa cơm thì vẫn vậy. Bài này dành cho người mới đến sống, làm việc gần vùng đồng bằng này, và cho người đi chơi muốn hiểu bữa ăn quê ở đây khác gì trên núi Tam Đảo hay vùng trung du Lập Thạch.
Đất bãi ven sông Hồng và những gì nó nuôi
Vĩnh Tường, Yên Lạc là phần đồng bằng thấp nhất của tỉnh cũ, nằm kẹp giữa sông Hồng ở phía nam và vùng trung du ở phía bắc. Phù sa sông bồi đắp nên dải đất bãi ngoài đê và cánh đồng trong đê. Đất bãi màu mỡ, tơi xốp, hợp trồng ngô, đậu, lạc, rau màu; đồng trong đê cấy lúa hai vụ, xen các ô ruộng trũng thả cá.
Vụ đông là nét quen của đồng bằng Bắc Bộ nói chung và vùng này nói riêng: sau khi gặt lúa mùa, nhiều nơi trồng thêm ngô, khoai tây, bắp cải, su hào, cải các loại để bán sang mùa rét. Chợ quê từ cuối thu đến hết mùa đông vì thế đầy rau cải, su hào, bắp cải, hành, rau thơm.
Ruộng lúa, ao làng, mương máng nuôi các loài quen thuộc của bữa cơm quê: cua đồng, ốc ruộng, tép, cá rô, cá diếc, lươn. Khi việc dùng thuốc bảo vệ thực vật trên đồng tăng lên, các loài này ít đi so với trước, nhưng vẫn có ở chợ vào mùa.
Một số xã đồng bằng của Vĩnh Phúc cũ còn có nghề nuôi bò, trong đó có bò sữa, và nghề trồng cỏ, trồng ngô làm thức ăn chăn nuôi. Điều này giải thích vì sao ở chợ vùng này đôi khi gặp sữa tươi, sữa chua tự làm của các hộ, dù đây không phải đặc sản theo nghĩa món ăn.
Những món làm nên bữa cơm quê ở đây
Canh cua rau đay, mồng tơi. Cua đồng giã nhỏ, lọc lấy nước, đun cho riêu cua nổi thành tảng, nấu với rau đay, mồng tơi hoặc rau rút, ăn cùng cà muối. Đây là bát canh mùa hè của gần như mọi nhà ở đồng bằng.
Rau muống luộc và nước rau dầm sấu. Rau muống ruộng hoặc rau muống ao luộc xanh, nước luộc vắt chanh hay dầm sấu làm canh. Món giản dị nhưng là phép thử độ non của rau.
Cá đồng kho và tép rang. Cá rô, cá diếc kho tương hoặc kho khô với gừng, riềng; tép đồng rang khế hoặc rang với hành lá. Những món mặn để ăn được nhiều cơm sau buổi làm đồng.
Ốc luộc, ốc nấu chuối đậu. Ốc ruộng luộc với lá chanh, sả, chấm nước mắm gừng; hoặc nấu chuối xanh đậu phụ với thịt ba chỉ, mẻ, nghệ, tía tô vào mùa se lạnh.
Đậu phụ, cà muối, dưa cải. Đậu phụ rán chấm mắm tôm hoặc sốt cà chua; cà pháo muối giòn; dưa cải muối chua. Đồ muối là thứ để dành, nhà nào cũng có một vại.
Bánh đúc, bánh đa, xôi. Bánh đúc gạo ăn với tương hoặc nước mắm, bánh đa nướng giòn, xôi ngô, xôi lạc bán ở chợ buổi sáng. Đây là quà sáng, quà chiều quen của trẻ con và người đi chợ.
Chợ quê và chợ Thổ Tang
Mỗi xã ở vùng đồng bằng này có chợ riêng, nhiều chợ họp hằng ngày vào buổi sáng, một số họp theo phiên. Chợ quê bán chủ yếu thứ của chính vùng: rau, gạo, cá, cua, ốc, gà vịt, đậu phụ, bánh trái làm tại làng. Đi chợ sớm là cách nhìn rõ nhất bữa ăn của người địa phương.
Thổ Tang ở Vĩnh Tường là cái tên ai làm buôn bán ở miền Bắc cũng biết: làng có truyền thống buôn bán lâu đời, chợ Thổ Tang là chợ đầu mối lớn, hàng hoá đi khắp các tỉnh. Chợ bán đủ thứ từ nông sản, thực phẩm đến hàng khô, đồ gia dụng, vải vóc. Với người nấu ăn, đây là nơi mua đồ khô, gia vị, hàng thực phẩm số lượng lớn.
Ở chợ quê, người mua và người bán thường quen mặt nhau. Người mới đến có thể hỏi người bán xem rau từ ruộng nào, cá ao nhà ai. Câu trả lời không phải lúc nào cũng kiểm chứng được, nhưng mua lâu một chỗ sẽ thành mối quen, có hàng tươi và được để dành thứ ngon.
Chợ phiên ở vùng đồng bằng thường đông nhất vào những ngày họp chính, người các làng quanh đó mang gà vịt, rau trái, đồ tự làm ra bán. Nếu ở gần một chợ phiên, hãy hỏi người địa phương lịch họp để đi đúng ngày, vì hàng quê tự làm như bánh, đậu, gà vịt nhà nuôi thường chỉ có vào phiên chính.
Chợ quê vẫn là chợ dân sinh, chuyện an toàn thực phẩm cần tự để ý: rau quá mướt, quá to bất thường, thịt cá có mùi lạ thì không nên mua. Rau ăn sống cần ngâm rửa kỹ, thịt cá cần nấu chín.
Ăn theo mùa ở vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc
Bảng dưới đây gợi ý những món đúng mùa nhất. Mùa vụ thực tế lệch theo thời tiết từng năm.
| Mùa | Nguyên liệu dễ có | Món tiêu biểu |
|---|---|---|
| Xuân | Rau cải ngồng, rau thơm, cá ao sau Tết | Canh cá rau cải, cá kho, xôi và giò trong cỗ hội làng |
| Hè | Cua đồng, rau đay, mồng tơi, cà pháo, mướp | Canh cua rau đay, cà muối, mướp xào, rau muống luộc |
| Thu | Lúa mới, ốc ruộng, tép, chuối xanh | Ốc nấu chuối đậu, tép rang, cơm gạo mới |
| Đông | Su hào, bắp cải, khoai tây, cải bẹ vụ đông | Canh rau cải, su hào xào, dưa cải muối, thịt đông ngày Tết |
Mùa hè và mùa đông là hai cực của bữa cơm quê: mùa hè ăn canh mát, đồ muối, rau luộc; mùa đông ăn đồ xào, đồ kho, món hầm, và chuẩn bị đồ Tết như giò, bánh chưng, thịt đông. Người ở trọ có thể theo nhịp này để chọn rau rẻ và ngon nhất ở chợ.
Mâm cỗ làng và bánh chưng ngày Tết
Vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc có mật độ làng xã dày, nhiều đình, đền, chùa và lễ hội làng vào mùa xuân. Mâm cỗ trong các dịp hội làng, giỗ họ, cưới hỏi và Tết theo kiểu đồng bằng Bắc Bộ: xôi gấc hoặc xôi đỗ, gà luộc, giò lụa, giò thủ, nem rán, canh măng hoặc canh bóng, thịt đông vào mùa đông, đĩa dưa hành.
Bánh chưng là món không thể thiếu ngày Tết, được nhiều nhà tự gói từ gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn, lá dong. Ở chợ quê, bánh chưng còn được bán quanh năm cho người cần cúng giỗ hay đơn giản là ăn sáng. Bánh luộc kỹ, gói chặt tay, cắt bằng lạt tre là hình ảnh quen của vùng này.
Nếu bạn được mời dự cỗ ở một làng đồng bằng, ăn theo mâm, chờ người lớn tuổi nhất mâm mời mới bắt đầu, gắp thức ăn cho người bên cạnh là phép lịch sự quen. Rượu trong cỗ quê có thể nặng; không ai bắt buộc phải uống, và từ chối khéo vì phải lái xe là lý do được chấp nhận.
Các lễ hội làng ở vùng này có nhiều nét riêng về nghi lễ và trò chơi. Phần lịch sử, kiến trúc và lịch hội thuộc danh mục di tích và lễ hội của trang; bài này chỉ nói đến mâm cỗ.
Bữa cơm đồng bằng khác gì bữa cơm trung du và trên núi
Chỉ trong phạm vi một tỉnh cũ, bữa cơm ở Vĩnh Tường, Yên Lạc đã khác khá rõ so với Lập Thạch hay Tam Đảo. Ở đồng bằng, nguồn đạm chính là những thứ nhỏ của ruộng nước: cua, ốc, tép, cá rô, cá diếc, bên cạnh thịt lợn và đậu phụ. Ở trung du, cá ao hồ cỡ lớn như trắm, chép chiếm nhiều chỗ hơn, và có món lên men riêng là cá thính. Trên núi, gà thả, lợn thả, su su, măng là chính.
Rau cũng khác. Đồng bằng có rau muống, rau đay, mồng tơi, rau cải vụ đông với số lượng lớn, trồng trên đất phù sa. Trung du có rau đồi, lá sung, lá đinh lăng dùng để cuốn. Trên núi có su su và rau rừng theo mùa. Gia vị đồng bằng nghiêng về mắm tôm, mẻ, cà muối; trung du dùng nhiều riềng, gừng, thính rang.
Cách nấu đồng bằng thiên về canh và luộc: bữa nào cũng có bát canh và đĩa rau luộc. Trên núi thiên về món nóng ăn tại bàn như lẩu, nướng, vì khí hậu lạnh. Hiểu ba kiểu bữa ăn này giúp người đi chơi chọn món đúng nơi, và giúp người mới đến biết ở đâu mua được nguyên liệu gì tươi nhất.
Đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên nằm giữa ba vùng nên chợ ở đây có đủ cả ba kiểu nguyên liệu, cộng thêm hàng hoá từ Hà Nội và các tỉnh khác chở về.
Gợi ý cho người mới đến sống gần vùng đồng bằng
Nhiều người làm việc ở các khu công nghiệp phía nam Vĩnh Yên hay ở Vĩnh Tường, Yên Lạc thuê nhà trong làng. Vài gợi ý giúp bữa ăn hằng ngày dễ hơn.
- Đi chợ buổi sáng sớm: hàng tươi nhất, đủ loại nhất; chợ quê thường vãn trước trưa.
- Học vài món của địa phương: canh cua, rau luộc, cá kho, tép rang đều ít tốn nguyên liệu, dễ nấu bằng bếp nhỏ.
- Nhờ người bán sơ chế: làm cá, giã cua, nhặt rau, nhiều người bán sẵn lòng làm giúp.
- Mua theo mùa: rau đúng mùa rẻ hơn, ngon hơn và ít phải dùng thuốc kích thích hơn rau trái vụ.
- Cẩn thận đồ muối: cà muối, dưa muối chưa đủ ngày hoặc đã khú có thể gây khó chịu; chỉ ăn khi vàng đều, mùi chua thơm, không váng nhớt lạ.
- Giữ mối quen: mua lâu một hàng rau, một hàng cá giúp bạn có hàng tốt và biết thêm về món địa phương.
Nhiều người lao động từ các tỉnh xa đến làm việc ở vùng này mang theo món quê mình, và chợ đồng bằng đủ nguyên liệu để nấu phần lớn món Bắc Bộ và nhiều món của vùng khác.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Tường, Yên Lạc có đặc sản gì nổi tiếng?
Vùng này không có một món đặc sản nổi tiếng riêng như cá thính Lập Thạch hay su su Tam Đảo. Cái đáng thử là bữa cơm quê đồng bằng với rau bãi sông Hồng, cua cá đồng, bánh đúc, cà muối. Thổ Tang ở Vĩnh Tường nổi tiếng về buôn bán hơn là về món ăn.
Vĩnh Tường, Yên Lạc sau sáp nhập thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Vĩnh Phúc cũ, trong đó có Vĩnh Tường và Yên Lạc, thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Cấp huyện không còn, các xã cũ được sắp xếp thành xã mới. Khi tra địa chỉ hay giấy tờ, nên dùng tên xã mới và kiểm thông tin trên cổng thông tin của tỉnh.
Canh cua rau đay ở đây có khác Hà Nội không?
Cách nấu gần như giống nhau, vì cùng là văn hoá ẩm thực đồng bằng Bắc Bộ. Khác biệt chủ yếu ở nguyên liệu: cua đồng và rau đay ở vùng quê thường tươi hơn, mua ngay ngoài ruộng. Canh vẫn ăn kèm cà pháo muối và cơm nóng.
Chợ Thổ Tang có bán thực phẩm không?
Có. Chợ Thổ Tang là chợ đầu mối lớn, bán cả nông sản, thực phẩm, hàng khô, gia vị bên cạnh hàng tiêu dùng. Người nấu ăn có thể mua đồ khô, gia vị số lượng lớn ở đây, còn rau cá tươi hằng ngày thì chợ xã gần nhà tiện hơn.
Ăn cua đồng có cần lưu ý gì không?
Cua đồng phải nấu chín kỹ vì có thể mang ký sinh trùng như sán lá phổi. Không ăn cua sống, cua nướng chưa chín hay mắm cua không rõ cách làm. Chọn cua còn sống, rửa sạch nhiều lần trước khi giã, và đun riêu cua sôi kỹ trước khi cho rau vào.
Người ở trọ có nên mua đồ ăn ở chợ quê không?
Nên, vì chợ quê có hàng tươi, đúng mùa và người bán sẵn lòng sơ chế giúp. Để an toàn, chọn rau không mướt bất thường, thịt cá không mùi lạ, rửa kỹ rau ăn sống, nấu chín thịt cá. Giữ một vài mối hàng quen sẽ giúp bạn mua được thứ tốt hơn.