Thanh Lãng là làng mộc dân dụng lớn nhất vùng Bình Xuyên cũ, nằm giữa Vĩnh Yên và Phúc Yên, từ ngày 1/7/2025 thuộc xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ. Người Thanh Lãng chủ yếu đóng đồ gỗ trong nhà: giường, tủ, bàn ghế, sập, kệ, cửa, đồ thờ. Đi vào làng, dễ thấy những dãy nhà mặt tiền là xưởng, hàng mộc dựng sát lề đường, mùi gỗ và tiếng máy cưa từ sáng đến chiều.
Khác làng gốm Hương Canh ngay bên cạnh đang phải tìm cách giữ nghề, Thanh Lãng vẫn đông thợ vì đồ gỗ chưa bao giờ hết người mua. Cái giá phải trả là bụi, tiếng ồn, chỗ chứa gỗ trong khu dân cư và sức ép thay đổi mẫu mã liên tục. Bài này kể lại làng mộc từ nghề phụ thành nghề chính, cách một xưởng vận hành, và những chuyển động của làng sau khi Bình Xuyên thành vùng công nghiệp.
Thanh Lãng nằm ở đâu và vì sao thành làng mộc
Thanh Lãng ở phía nam Bình Xuyên cũ, gần đường sắt Hà Nội – Lào Cai và không xa quốc lộ 2. Trước năm 2025 đây là thị trấn Thanh Lãng của huyện Bình Xuyên. Theo sắp xếp mới, Thanh Lãng cùng Đạo Đức, Phú Xuân và Tân Phong hợp thành xã Xuân Lãng. Tên Thanh Lãng vẫn là tên người ta dùng khi nói chuyện đồ gỗ, và nhiều xưởng vẫn giữ chữ Thanh Lãng trên biển hiệu.
Cũng như nhiều làng ven sông vùng đồng bằng, ruộng ở Thanh Lãng không đủ nuôi người. Đàn ông trong làng đi làm thợ từ lâu, đóng đồ cho các nhà trong vùng lúc nông nhàn. Nghề mộc dân dụng không cần đất sét hay mỏ đá, chỉ cần gỗ, dụng cụ và tay nghề, nên lan nhanh từ nhà này sang nhà khác, từ cha sang con, từ anh sang em.
Đến khi kinh tế mở cửa, nhu cầu làm nhà mới, sắm đồ mới ở nông thôn tăng mạnh. Một đôi vợ chồng cưới nhau cần giường, tủ; một gia đình xây nhà cần cửa, cầu thang, bàn ghế phòng khách. Thanh Lãng gần Hà Nội, gần các thị trấn đông dân của Vĩnh Phúc, lại có sẵn đội thợ, nên trở thành nơi nhiều người tìm đến đặt hàng. Nghề phụ dần thành nghề chính của cả làng.
Xưởng mộc Thanh Lãng làm ra những gì
Không có một mặt hàng duy nhất gắn tên Thanh Lãng như chum sành gắn với Hương Canh. Mỗi xưởng chọn một nhóm hàng hợp với vốn, máy móc và khách quen của mình. Nhìn chung có mấy nhóm sau.
- Đồ phòng ngủ: giường, tủ quần áo, bàn trang điểm, tủ đầu giường; nhóm hàng đông khách nhất, nhất là mùa cưới cuối năm.
- Đồ phòng khách: bộ bàn ghế, sập, kệ tivi, tủ trưng bày; có loại kiểu cổ chạm hoa lá và loại kiểu hiện đại mặt phẳng.
- Đồ thờ: sập thờ, án gian, tủ thờ, hoành phi câu đối theo đơn đặt; cần thợ chạm có tay nghề.
- Cửa và đồ gỗ xây dựng: cửa đi, cửa sổ, cầu thang, ốp tường, làm theo kích thước công trình.
- Gia công cho xưởng khác: có nhà chỉ làm một công đoạn như xẻ gỗ, bào, chạm, đánh giấy ráp hoặc sơn rồi giao lại.
- Hàng bán buôn: đóng sẵn theo mẫu phổ biến để bán cho cửa hàng đồ gỗ ở các tỉnh khác.
Sự phân chia công đoạn giữa các nhà là đặc điểm của làng nghề lớn. Một bộ tủ hoàn chỉnh có khi đã đi qua ba bốn xưởng trong làng. Người mua lẻ thường không thấy điều này, nhưng nó giải thích vì sao cùng một mẫu mà chất lượng giữa các nơi bán có thể khác nhau.
Một ngày trong xưởng: từ tấm gỗ thô đến món đồ hoàn thiện
Gỗ về xưởng thường là gỗ xẻ sẵn hoặc gỗ tròn mua từ các đầu mối. Bước đầu là phơi hoặc sấy cho gỗ ổn định độ ẩm, vì gỗ còn ướt đóng thành đồ sẽ co ngót, nứt, cong vênh sau vài tháng. Xưởng có lò sấy thì chủ động hơn, xưởng nhỏ phải xếp gỗ phơi ngoài trời và chờ. Khâu này ít ai để ý nhưng quyết định món đồ có bền hay không.
Tiếp theo là pha gỗ, bào mặt, rọc cạnh theo bản vẽ hoặc theo mẫu thợ cả đã quen tay. Phần khó nhất của nghề mộc truyền thống là làm mộng: đục lỗ, cắt ngàm để các thanh gỗ ăn khớp vào nhau mà không cần đinh. Mộng chặt thì đồ đứng vững hàng chục năm; mộng lỏng, dù có keo, đồ vẫn lung lay sau một thời gian. Ngày nay nhiều xưởng dùng máy đục, máy phay mộng, nhưng khâu lắp thử và chỉnh vẫn là việc của tay thợ.
Sau khi lắp, đồ được chạm khắc nếu là kiểu cổ, rồi đánh giấy ráp, bả, sơn hoặc đánh vecni. Khâu hoàn thiện thường do phụ nữ trong nhà hoặc thợ chuyên sơn đảm nhận. Đây cũng là khâu gây nhiều mùi và bụi nhất. Một món đồ đẹp hay không, bề mặt có mịn không, màu có đều không, phần lớn do khâu này quyết định.
Ai đang làm nghề mộc ở Thanh Lãng
Lực lượng chính là các xưởng hộ gia đình: chủ xưởng thường là thợ cả, vợ lo giao dịch, sổ sách và hoàn thiện, con cái phụ việc. Xưởng lớn hơn thuê thêm thợ trong làng hoặc thợ từ các xã lân cận, trả công theo ngày hoặc theo sản phẩm. Một số xưởng đã đăng ký thành công ty để xuất hoá đơn, nhận đơn của khách hàng là doanh nghiệp, khách sạn, công trình.
Người học nghề thường bắt đầu từ việc đơn giản như đánh giấy ráp, khiêng gỗ, rồi mới được cầm máy bào, máy cưa, sau cùng là làm mộng và chạm. Không có trường lớp chính quy nào thay được những năm đứng cạnh thợ cả. Vì vậy nghề vẫn truyền chủ yếu trong làng, và một người thợ giỏi được biết tên qua lời truyền miệng hơn là qua quảng cáo.
Thế hệ trẻ có nhiều lựa chọn hơn. Một phần vào làm ở các khu công nghiệp Bình Xuyên ngay sát làng, một phần đi học nghề khác. Những người ở lại với gỗ thường là con nhà có xưởng, được giao quản lý, đưa thêm máy móc, mở bán hàng qua mạng. Nhờ họ mà mẫu mã đồ gỗ Thanh Lãng thay đổi nhanh hơn, từ kiểu cổ sang kiểu tối giản, từ gỗ tự nhiên sang kết hợp gỗ công nghiệp.
Những thay đổi lớn của làng mộc
Từ tay sang máy. Dụng cụ cầm tay như bào, đục, cưa tay nay chủ yếu dùng ở khâu chỉnh sửa. Máy cưa bàn, máy bào cuốn, máy khoan, máy chà nhám, có nơi có máy cắt điều khiển số đã vào xưởng. Năng suất tăng, nhưng vốn bỏ ra lớn hơn, xưởng phải chạy đều để trả nợ máy.
Từ gỗ tự nhiên sang nhiều loại vật liệu. Bên cạnh gỗ tự nhiên, xưởng dùng thêm gỗ ghép, ván ép, ván công nghiệp phủ bề mặt để làm tủ bếp, tủ quần áo kiểu hiện đại. Người mua cần hỏi rõ phần nào là gỗ gì, vì nhìn bề ngoài có khi khó phân biệt.
Từ bán tại xưởng sang bán qua mạng. Nhiều xưởng chụp ảnh sản phẩm, nhận đơn từ xa, giao hàng đi các tỉnh. Việc này mở rộng thị trường nhưng cũng làm cạnh tranh gay gắt hơn, nhất là với hàng đóng sẵn từ các trung tâm đồ gỗ lớn khác ở miền Bắc.
Từ làng sang khu sản xuất. Bụi gỗ, tiếng máy, sơn và keo trong khu dân cư là vấn đề lâu nay. Hướng được bàn nhiều là đưa xưởng ra khu tập trung, tách chỗ ở khỏi chỗ sản xuất. Việc này cần đất, vốn và quy hoạch, nên đi chậm và không phải hộ nào cũng chuyển được.
Từ thôn sang xã mới. Sau sáp nhập, địa chỉ xưởng ghi theo xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ. Xưởng đã đăng ký kinh doanh cần cập nhật địa chỉ trên giấy tờ, hoá đơn, biển hiệu theo hướng dẫn của cơ quan thuế và đăng ký kinh doanh.
Đến Thanh Lãng xem xưởng và đặt đồ
Thanh Lãng không phải điểm tham quan có lối đi dành cho khách. Bạn đến một khu sản xuất đang làm việc thật. Cách dễ nhất là đi dọc các trục đường chính của làng, nơi xưởng mở mặt tiền và bày hàng. Muốn xem chạm khắc hay ghép mộng, hỏi xưởng xem hôm đó có làm công đoạn ấy không.
Nếu đặt đồ theo yêu cầu, mang theo kích thước chính xác của phòng, ảnh mẫu bạn thích và hỏi kỹ về loại gỗ, độ dày ván, cách làm mộng, loại sơn, thời gian giao và cách bảo hành. Những điều nên kiểm khi nhận đồ được nói kỹ ở bài riêng về cách chọn mua đồ gỗ ở làng mộc trên trang này.
Về an toàn, đứng xa máy cưa, máy bào đang chạy, không cho trẻ nhỏ chạy trong xưởng, chú ý gỗ xếp chồng cao có thể đổ. Bụi gỗ mịn không tốt cho người nhạy cảm đường hô hấp, nên mang khẩu trang nếu ở lâu. Thời gian thuận tiện là buổi sáng ngày thường, khi xưởng làm việc đều mà chưa vội giao hàng.
Bụi gỗ, tiếng ồn và an toàn trong xưởng: mặt khó của làng nghề
Một làng mộc lớn giữa khu dân cư luôn phải trả giá bằng môi trường sống. Bụi gỗ mịn từ máy chà nhám, máy cưa bay vào nhà hàng xóm; mùi sơn, mùi dung môi lan ra ngõ; tiếng máy bào, máy cắt kéo dài suốt ngày. Người làm nghề quen dần, nhưng trẻ nhỏ, người già và những gia đình không làm gỗ sống cạnh xưởng chịu ảnh hưởng nhiều hơn.
Trong xưởng, rủi ro lớn nhất là tai nạn với máy cưa, máy bào, máy phay, nhất là khi thợ làm lâu, mệt hoặc tháo bỏ tấm che an toàn cho nhanh tay. Bụi gỗ và hơi sơn tích tụ lâu ngày ảnh hưởng đường hô hấp nếu không có khẩu trang đạt chuẩn và hệ thống hút bụi. Đống gỗ khô, phoi bào, sơn và dung môi để chung một chỗ lại là nguy cơ cháy, nên việc giữ lối thoát, bình chữa cháy và tách khu chứa sơn khỏi khu máy là điều nhiều xưởng đã được nhắc nhở.
Những xưởng làm ăn lâu dài thường đầu tư dần: lắp quạt hút và túi lọc bụi, làm buồng sơn riêng, bố trí giờ chạy máy hợp lý, cho thợ dùng đồ bảo hộ. Đó vừa là chuyện sức khoẻ của chính người trong nhà, vừa là điều kiện để làng nghề giữ được quan hệ với hàng xóm khi đô thị quanh Bình Xuyên ngày càng đông người ở.
Câu hỏi thường gặp
Làng mộc Thanh Lãng nay thuộc xã nào?
Thị trấn Thanh Lãng cũ của huyện Bình Xuyên từ ngày 1/7/2025 hợp cùng Đạo Đức, Phú Xuân và Tân Phong thành xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ. Trong đời sống, người ta vẫn gọi là làng mộc Thanh Lãng, còn trên giấy tờ ghi theo xã Xuân Lãng.
Thanh Lãng khác làng mộc Bích Chu ở điểm nào?
Thanh Lãng chủ yếu đóng đồ gỗ dân dụng và nội thất như giường, tủ, bàn ghế. Bích Chu ở Vĩnh Tường cũ nổi tiếng với nghề mộc làm nhà, dựng nhà gỗ truyền thống và tham gia làm, sửa đình chùa. Một bên là đồ trong nhà, một bên là kết cấu ngôi nhà.
Đồ gỗ Thanh Lãng có làm theo kích thước riêng không?
Đa số xưởng nhận làm theo kích thước và mẫu khách đưa. Bạn nên có số đo chính xác của phòng, ảnh mẫu, chất liệu mong muốn và thoả thuận rõ thời gian giao, cách vận chuyển, lắp đặt. Mọi thoả thuận nên ghi thành giấy để tránh hiểu lầm.
Ở Thanh Lãng có bán đồ gỗ công nghiệp không?
Có. Bên cạnh đồ gỗ tự nhiên, nhiều xưởng làm tủ bếp, tủ quần áo, kệ bằng ván công nghiệp hoặc kết hợp gỗ tự nhiên với ván. Khi đặt mua, nên hỏi rõ từng bộ phận làm bằng vật liệu gì để so sánh đúng giữa các xưởng.
Đi Thanh Lãng từ Vĩnh Yên hay Phúc Yên có xa không?
Thanh Lãng nằm giữa hai đô thị Vĩnh Yên và Phúc Yên của Vĩnh Phúc cũ, đi bằng xe máy hoặc ô tô không mất nhiều thời gian. Đường vào các xóm có đoạn hẹp, xe tải chở gỗ ra vào nhiều, nên đi chậm và xem tuyến đường trên ứng dụng bản đồ trước.
Có thể học nghề mộc ở Thanh Lãng không?
Một số xưởng nhận người học việc, thường bắt đầu từ việc phụ rồi học dần cách dùng máy, làm mộng, chạm. Nghề cần thời gian dài và sức khoẻ. Người muốn học nên hỏi trực tiếp các xưởng, thoả thuận rõ chế độ học việc, giờ làm và an toàn lao động.