Kéo co ngồi là một lối kéo co đặc biệt, người chơi ngồi bệt xuống đất chứ không đứng, được làng Tích Sơn ở thành phố Vĩnh Yên cũ duy trì trong hội làng đầu xuân. Từ 1/7/2025, phường Tích Sơn cùng Đồng Tâm, Hội Hợp và xã Thanh Trù hợp thành phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ.
Tháng 12/2015, UNESCO ghi danh di sản “Nghi lễ và trò chơi kéo co” vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, là hồ sơ đa quốc gia do Việt Nam cùng Hàn Quốc, Campuchia và Philippines đệ trình. Phần của Việt Nam gồm một số cộng đồng ở Bắc Bộ, trong đó có kéo co ngồi Tích Sơn của Vĩnh Phúc.
Giữa một thành phố đang lớn lên với khu công nghiệp, khu đô thị mới, một trò chơi làng vẫn được giữ và được thế giới ghi nhận. Bài này giải thích kéo co ngồi khác kéo co thường thế nào, nghi thức đi kèm, ý nghĩa với cộng đồng, và những điều người xem nên biết.
Kéo co ngồi khác kéo co thường ở chỗ nào
Kéo co thường mà học sinh chơi ở sân trường là hai đội đứng, cầm dây, ngả người kéo về phía mình. Kéo co ngồi thì người chơi ngồi xuống đất thành hai hàng dài, người sau ngồi sát lưng người trước, chân đạp vào chân hoặc vào điểm tựa phía trước, tay nắm chắc vật kéo. Lực kéo đến từ sức chân đạp và lưng ngả ra sau, không phải từ việc chạy lùi.
Vì ngồi sát mặt đất, mỗi người gần như không thể dịch chuyển nhanh; thắng thua phụ thuộc vào sự đồng đều của cả hàng. Chỉ một vài người lỏng tay hoặc trượt chân là cả bên mất thế. Điều này làm kéo co ngồi trở thành trò chơi của sự phối hợp tập thể hơn là sức mạnh cá nhân, và cũng là lý do người làng coi trọng việc tập trước hội.
Vật kéo và cách bố trí cụ thể ở Tích Sơn, như dùng dây hay cây tre, số người mỗi bên, số keo kéo, theo lệ làng và có thể điều chỉnh giữa các năm. Người xem muốn hiểu chính xác nên hỏi ban tổ chức hoặc các cụ trong làng vào hôm hội, vì mỗi nơi có kéo co lại giữ một lệ riêng.
Nghi lễ đi kèm: kéo co không chỉ là trò chơi
Gắn với hội làng. Kéo co ngồi ở Tích Sơn diễn ra trong khuôn khổ hội làng đầu xuân, sau phần lễ ở nơi thờ của làng. Trò chơi vì thế mang tính nghi lễ, được mở đầu bằng thủ tục trình báo, có người chủ trì và đội trống chiêng.
Chia bên theo địa vực. Hai bên kéo thường đại diện cho hai phần của làng, theo các xóm hoặc theo hướng. Cách chia này phản ánh tổ chức làng truyền thống, nơi các xóm vừa là một phần của cộng đồng chung vừa có bản sắc riêng.
Ý nghĩa cầu mùa. Theo cách hiểu của các nhà nghiên cứu văn hoá, nghi lễ kéo co ở các nước trồng lúa gắn với mong ước mùa màng thuận lợi, mưa thuận gió hoà. Đây là lớp nghĩa văn hoá được nêu trong hồ sơ di sản, không phải lời khẳng định về tác dụng thực tế.
Thắng thua nhẹ nhàng. Trong nhiều hội kéo co nghi lễ, kết quả không được coi là chuyện hơn thua gay gắt. Người làng vui vẻ cả khi thua, vì điều quan trọng là cả làng cùng tham gia, cùng góp sức.
Trang phục và đội hình. Người kéo thường mặc trang phục đồng bộ, có khăn hoặc thắt lưng màu để phân biệt hai bên. Đội hình được sắp xếp từ trước, người khoẻ, người có kinh nghiệm ngồi ở các vị trí quan trọng.
Vì sao UNESCO ghi danh “Nghi lễ và trò chơi kéo co”
Hồ sơ “Nghi lễ và trò chơi kéo co” là ví dụ về di sản đa quốc gia: cùng một loại hình văn hoá phổ biến ở các cộng đồng trồng lúa châu Á, được nhiều nước cùng giới thiệu. Điểm được nhấn mạnh không phải là kéo co ở đâu hay nhất, mà là vai trò của nó trong việc gắn kết cộng đồng, thể hiện quan hệ giữa con người với nông nghiệp lúa nước.
Ở Việt Nam, hồ sơ gồm một số cộng đồng có lối kéo co nghi lễ đặc sắc ở các tỉnh phía Bắc. Kéo co ngồi Tích Sơn nằm trong số đó, cùng với kéo co ngồi ở Hữu Chấp (Bắc Ninh cũ) và các hình thức kéo co khác. Danh sách cộng đồng cụ thể có trong hồ sơ chính thức và các văn bản của ngành văn hoá.
Việc ghi danh kéo theo trách nhiệm: cộng đồng và chính quyền phải duy trì thực hành, truyền dạy cho thế hệ sau, không biến di sản thành màn trình diễn thương mại xa rời ý nghĩa gốc. Với Tích Sơn, điều đó có nghĩa là hội làng tiếp tục được tổ chức theo lệ, người trẻ tham gia đội kéo, và câu chuyện của làng được kể lại đúng.
Kéo co ngồi Tích Sơn trong bức tranh kéo co ở Việt Nam
Kéo co có nhiều dạng ở các vùng. Bảng dưới đặt kéo co ngồi Tích Sơn cạnh vài dạng thường được nhắc:
| Dạng kéo co | Nơi thường gắn | Tư thế | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Kéo co ngồi | Tích Sơn (Vĩnh Yên cũ), Hữu Chấp (Bắc Ninh cũ) | Ngồi bệt, chân đạp tựa | Trong hồ sơ UNESCO 2015 |
| Kéo co nghi lễ của một số cộng đồng dân tộc | Miền núi phía Bắc | Khác nhau tuỳ cộng đồng | Gắn với lễ hội cầu mùa |
| Kéo co thể thao | Trường học, hội thao khắp nơi | Đứng, ngả người kéo | Luật thi đấu thống nhất, không mang tính nghi lễ |
Sự khác biệt không chỉ ở tư thế. Kéo co nghi lễ gắn với hội làng, có thủ tục, có người chủ trì, có ý nghĩa cộng đồng; kéo co thể thao chú trọng luật và thành tích.
Khi giới thiệu kéo co ngồi Tích Sơn cho bạn bè, nên nói rõ đây là di sản của một cộng đồng làng cụ thể, không phải trò chơi chung chung. Cách gọi đúng giúp người nghe hiểu vì sao làng Tích Sơn coi trọng việc giữ lệ đến vậy.
Tích Sơn giữa thành phố đang lớn
Tích Sơn nằm ở khu vực trung tâm mở rộng của Vĩnh Yên, nơi đô thị hoá diễn ra nhanh trong hai mươi năm qua. Nhiều ruộng đất của làng đã thành khu dân cư, đường phố. Người làng làm đủ nghề, từ công chức, giáo viên đến buôn bán, làm việc trong khu công nghiệp. Trong bối cảnh ấy, việc giữ một trò chơi gắn với nông nghiệp là chuyện không đơn giản.
Điều giúp kéo co ngồi tồn tại là ý thức cộng đồng. Mỗi năm, các xóm cử người tham gia, các cụ hướng dẫn lớp trẻ cách ngồi, cách đạp, cách giữ nhịp. Hội làng là dịp con em đi làm ăn xa về quê, góp mặt vào đội kéo như một cách nhận lại gốc gác. Sau khi được UNESCO ghi danh, niềm tự hào này càng rõ.
Từ 7/2025, Tích Sơn không còn là tên một phường mà trở thành một phần của phường Vĩnh Yên mới. Tên làng thì vẫn còn, và trong lời ăn tiếng nói, người dân vẫn nói “kéo co ngồi Tích Sơn”. Những thay đổi hành chính không làm mất đi tên gọi gắn với di sản.
Đi xem kéo co ngồi Tích Sơn: những điều nên biết
Kéo co ngồi diễn ra trong hội làng, không phải chương trình biểu diễn hằng ngày. Một vài lưu ý:
- Theo dõi thông báo của phường Vĩnh Yên hoặc hỏi người làng về ngày hội của năm; lịch có thể thay đổi.
- Đến sớm để có chỗ đứng tốt; sân hội thường không quá rộng và người xem đứng vây quanh.
- Không bước vào khu vực kéo, không đứng sát hàng người đang kéo vì khi một bên ngã ra, người xem gần có thể bị va.
- Giữ trật tự trong phần lễ trước khi kéo, chỉ cổ vũ khi phần kéo bắt đầu.
- Chụp ảnh từ xa, không dùng đèn flash vào mặt người kéo, không đưa máy quay cản tầm nhìn người khác.
- Đi cùng trẻ nhỏ thì đứng ở hàng sau hoặc chỗ cao, giữ trẻ không chạy vào sân.
Vĩnh Yên có nhiều chỗ ăn uống, nghỉ ngơi, nên đi xem hội kéo co có thể kết hợp dạo hồ Đầm Vạc hoặc ghé các di tích khác trong thành phố cũ.
Giữ kéo co ngồi cho thế hệ sau
Một trò chơi tập thể chỉ sống được khi có đủ người chơi. Với kéo co ngồi, mỗi bên cần nhiều người khoẻ, có tập luyện, hiểu lệ làng. Thách thức lớn nhất là thời gian: người trẻ đi làm theo ca, đi học xa, khó tập trung đông đủ trước hội. Ban tổ chức thường phải sắp xếp lịch tập vào buổi tối hoặc cuối tuần.
Nhiều địa phương có di sản kéo co đã đưa trò chơi vào trường học, tổ chức các buổi giới thiệu cho học sinh, mời nghệ nhân kể chuyện. Cách làm này giúp trẻ em biết đến di sản từ sớm, dù không phải ai cũng trở thành người kéo trong hội làng. Ở Vĩnh Yên, những hoạt động như vậy phụ thuộc vào kế hoạch của nhà trường và chính quyền địa phương.
Với người ngoài làng, góp phần giữ di sản đơn giản là tôn trọng nó: xem hội đúng mực, giới thiệu đúng tên, không biến kéo co nghi lễ thành trò giải trí thuần tuý trên mạng xã hội. Một di sản được thế giới ghi danh vẫn cần trước hết là sự chăm sóc của chính cộng đồng.
Kéo co ngồi dưới góc nhìn thể chất: vì sao trông đơn giản mà rất mệt
Người xem lần đầu hay nghĩ kéo co ngồi nhẹ hơn kéo co đứng vì người chơi không phải chạy. Thực tế ngược lại. Khi ngồi bệt, cơ đùi, cơ mông và cơ lưng phải gồng liên tục để giữ thế, tay nắm chặt vật kéo, chân đạp mạnh vào điểm tựa. Một keo kéo kéo dài có thể làm người chơi mỏi rã, nhất là khi hai bên cân sức.
Vì vậy, đội kéo thường có thời gian tập trước hội để quen tư thế, học cách thở và giữ nhịp theo hiệu lệnh. Người ngồi đầu hàng và cuối hàng đóng vai trò giữ thế cho cả bên; người ngồi giữa phải ăn ý để lực truyền đều. Hiệu lệnh bằng trống hoặc tiếng hô giúp cả hàng cùng dồn sức trong một nhịp.
Hiểu điều này, người xem sẽ thấy rõ hơn cái hay của kéo co ngồi: một hàng người bất động mà căng như dây đàn, rồi bất chợt một bên trượt đi, cả sân vỡ oà. Đó là khoảnh khắc mà người làng Tích Sơn chờ đợi mỗi mùa xuân.
Câu hỏi thường gặp
Kéo co ngồi Tích Sơn nay thuộc phường nào?
Từ 1/7/2025, làng Tích Sơn thuộc phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ. Phường Vĩnh Yên mới gồm các phường Tích Sơn, Đồng Tâm, Hội Hợp và xã Thanh Trù của thành phố Vĩnh Yên cũ. Cần phân biệt với phường Vĩnh Phúc mới là đơn vị khác.
Kéo co ngồi được UNESCO ghi danh năm nào?
Tháng 12/2015, UNESCO ghi danh “Nghi lễ và trò chơi kéo co” là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là hồ sơ đa quốc gia của Việt Nam, Hàn Quốc, Campuchia và Philippines; kéo co ngồi Tích Sơn nằm trong phần của Việt Nam.
Kéo co ngồi khác kéo co thường như thế nào?
Trong kéo co ngồi, người chơi ngồi bệt thành hai hàng, chân đạp tựa, dùng sức chân và lưng để kéo, không đứng và chạy lùi như kéo co thường. Thắng thua phụ thuộc nhiều vào sự đồng đều của cả hàng, nên đây là trò chơi đề cao phối hợp tập thể.
Hội kéo co ngồi Tích Sơn tổ chức khi nào?
Kéo co ngồi diễn ra trong hội làng Tích Sơn vào dịp đầu xuân. Ngày cụ thể và chương trình mỗi năm do làng và chính quyền phường Vĩnh Yên thông báo. Nên hỏi trước người địa phương hoặc theo dõi thông tin chính thức để không lỡ hội.
Khách có được tham gia kéo co ngồi không?
Đội kéo trong hội làng là người của làng, được chọn và tập luyện theo lệ, nên khách thường chỉ xem. Một số dịp giao lưu hoặc trình diễn ngoài hội có thể có phần cho khách thử. Muốn tham gia, cần hỏi và được ban tổ chức đồng ý.
Ngoài Tích Sơn, ở đâu còn kéo co ngồi?
Kéo co ngồi còn được biết đến ở Hữu Chấp, thuộc Bắc Ninh cũ, cũng nằm trong hồ sơ UNESCO năm 2015. Ngoài ra, nhiều nơi ở Việt Nam có các dạng kéo co nghi lễ khác với tư thế và lệ chơi riêng của từng cộng đồng.