Gốm Hương Canh là gốm sành của làng Hương Canh, thuộc huyện Bình Xuyên cũ, nay nằm trong xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ: xương gốm nâu sẫm, thường không tráng men, nung già lửa nên chắc, gõ kêu đanh, ít thấm nước. Sản phẩm quen thuộc nhất là chum, vại, chĩnh, những món đồ đựng nước, đựng tương, muối dưa, ngâm rượu có mặt trong rất nhiều gia đình nông thôn Bắc Bộ.
Gốm Hương Canh không phải gốm men vẽ hoa để bày. Giá trị của nó nằm ở độ bền và sự hữu dụng. Bài này giải thích gốm Hương Canh khác gốm khác ở đâu, gồm những món gì, vì sao từng đông lò rồi thưa dần, hiện nay làng làm gì để giữ nghề và cách chọn, dùng một chiếc chum sành cho đúng.
Hương Canh ở đâu và làng gốm trông thế nào
Hương Canh là thị trấn cũ của huyện Bình Xuyên, nằm ven quốc lộ 2, giữa Vĩnh Yên và Phúc Yên, sát các khu công nghiệp phía nam tỉnh. Từ ngày 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện và sắp xếp lại xã, thị trấn Hương Canh cùng các xã Quất Lưu, Sơn Lôi, Tam Hợp hợp thành xã Bình Nguyên của tỉnh Phú Thọ. Người trong vùng vẫn gọi Hương Canh như cũ.
Ngoài gốm, Hương Canh còn có đình Hương Canh, một ngôi đình gỗ cổ được nhắc nhiều trong các tài liệu về kiến trúc đình làng vùng trung du. Đình có bài riêng ở danh mục di tích của trang. Đi xem gốm có thể ghé đình trong cùng buổi.
Làng gốm ngày nay không còn cảnh lò nối lò như lời người già kể. Đi trong ngõ, dấu vết nghề còn ở những bức tường, góc sân xếp mảnh sành, chum vại cũ, những khoảng đất trước là lò nay đã thành nhà. Vài hộ còn làm, có hộ chuyển sang làm gốm theo đơn đặt, chậu cây, đồ trang trí. Muốn xem người đang làm, nên hỏi người dân chỉ đường đến nhà còn giữ lò.
Gốm Hương Canh khác gốm khác ở chỗ nào
Xương gốm sành, không phải đất nung thường. Gốm đất nung nung ở nhiệt độ thấp, xương xốp, thấm nước, gõ kêu bộp. Gốm sành nung ở nhiệt độ cao hơn nhiều, đất kết chặt lại gần như thành đá, nên nặng tay, chắc, gõ kêu đanh như tiếng kim loại nhẹ. Đây là đặc điểm người ta hay dùng nhất để nhận gốm Hương Canh.
Màu nâu từ đất và lửa. Màu nâu đỏ đến nâu sẫm gần đen của gốm Hương Canh chủ yếu đến từ thành phần đất và cách nung, không phải từ men vẽ. Cùng một mẻ, chiếc nằm gần lửa thường sẫm hơn, chiếc ở xa nhạt hơn, nên hiếm có hai chiếc giống hệt nhau. Mặt gốm có thể có những vệt bóng, vệt loang do tro củi bám trong lò.
Ít trang trí, nhiều công năng. Hoa văn trên chum vại thường đơn giản: vài đường chỉ khắc quanh vai, vòng lượn sóng, dấu ấn tay. Người làm quan tâm đến miệng có đều không, đáy có vững không, thân có cân không, vì đó là thứ quyết định chiếc chum đứng được bao nhiêu năm ngoài sân.
Ít thấm, giữ nhiệt ổn định. Vì xương kết chặt, chum sành ít thấm, không có mùi lạ, giữ nước mát tương đối và ổn định hơn đồ kim loại để ngoài trời. Đó là lý do chum Hương Canh từng được chuộng để chứa nước mưa, ủ tương, muối dưa cà và ngâm rượu.
Những món đồ làm nên tên tuổi Hương Canh
Danh mục sản phẩm truyền thống của làng gắn chặt với đời sống nông thôn trước khi có điện nước máy, tủ lạnh và đồ nhựa. Tên gọi dưới đây là cách người miền Bắc vẫn dùng.
- Chum: dáng bầu, miệng rộng vừa, dung tích lớn, chủ yếu chứa nước mưa, nước ăn, có khi chứa thóc.
- Vại: thân thẳng hoặc hơi phình, miệng rộng, dùng muối dưa, muối cà, ủ tương; nhiều cỡ từ nhỏ đến to.
- Chĩnh: nhỏ hơn chum, miệng hẹp, đựng mật, đựng mỡ, đựng gạo nếp, ngâm rượu.
- Lọ, liễn, hũ: đồ đựng nhỏ để trong bếp, đựng muối, mắm, tương.
- Chậu, bồn cây: món mới hơn, làm theo nhu cầu trồng cây cảnh ở đô thị.
- Đồ trang trí và đồ đặt riêng: bình, lọ dáng mới, đèn, đồ cho quán cà phê, nhà hàng làm theo mẫu khách gửi.
Ngày trước, cỡ chum vại được gọi theo dung tích ước chừng bằng thúng, bằng đấu, mỗi làng một cách gọi. Khi mua ngày nay, bạn cứ hỏi theo chiều cao, đường kính miệng và lượng nước chứa được để khỏi hiểu lầm.
Thời đông lò và lý do nghề thưa dần
Theo lời các cụ trong làng, nghề gốm Hương Canh có từ nhiều đời, truyền trong các dòng họ. Thời chưa có đồ nhựa và inox, chum vại là đồ thiết yếu, mỗi nhà ở nông thôn có vài chiếc đến cả chục chiếc. Hàng Hương Canh theo đường bộ, đường sông đi các vùng đồng bằng và trung du. Đó là thời gian làng đông lò nhất, khói lò bốc lên từng cụm giữa xóm.
Từ cuối thế kỷ hai mươi, khi téc nước inox, can nhựa, tủ lạnh vào nông thôn, nhu cầu chum vại giảm nhanh. Một chiếc chum sành nặng, dễ vỡ khi vận chuyển, giá thành lại phụ thuộc nhiều vào công sức và chất đốt, nên khó cạnh tranh với đồ công nghiệp. Lò nung củi giữa khu dân cư cũng bị phàn nàn vì khói, đất làm lò ngày càng có giá vì thị trấn mở rộng.
Thêm vào đó, người trẻ có việc ở khu công nghiệp ngay sát làng. Làm gốm sành vất vả: nhào đất bằng chân, vuốt chum cỡ lớn, canh lò nhiều đêm liền. So với ca làm ở nhà máy, nhiều gia đình chọn cho con đi làm công nhân. Số hộ còn làm gốm vì thế giảm mạnh, có thời điểm báo chí địa phương nhắc đến nguy cơ mất nghề.
Giữ nghề bằng cách nào
Những hộ còn trụ lại đi theo vài hướng. Hướng thứ nhất là vẫn làm chum vại nhưng nhắm vào nhóm khách thật sự cần: người ngâm rượu, ủ tương, muối dưa theo cách cũ, người thích trữ nước mưa, nhà hàng làm món ăn truyền thống cần đồ đựng bằng sành. Nhóm khách này ít nhưng ổn định và chịu trả tiền cho độ bền.
Hướng thứ hai là làm đồ mới trên chất liệu cũ: chậu cây, bình hoa, đồ trang trí sân vườn, đồ cho quán cà phê và homestay muốn vẻ mộc mạc. Màu nâu sành và bề mặt thô của Hương Canh hợp với lối trang trí này. Một số người trẻ học mỹ thuật cũng tìm về làm gốm nghệ thuật trên chất đất Hương Canh.
Hướng thứ ba là gắn với tham quan và giáo dục: cho học sinh, khách đến xem vuốt gốm, tự nặn thử. Hướng này cần có chỗ đón khách, có người hướng dẫn và an toàn quanh lò, nên chưa nhiều nhà làm được. Chính quyền và các tổ chức địa phương có lúc hỗ trợ khôi phục nghề, nhưng sức sống cuối cùng vẫn nằm ở việc gốm có bán được hay không.
Chọn và dùng một chiếc chum, vại sành cho đúng
Dù mua ở Hương Canh hay ở chợ, một chiếc chum sành tốt có thể dùng hàng chục năm nếu chọn kỹ và dùng đúng. Các bước dưới đây áp dụng cho chum vại đựng nước, đựng đồ ăn.
- Nhìn kỹ toàn thân dưới ánh sáng, tìm vết nứt chân chim, nhất là quanh vai và đáy; vết nứt nhỏ lâu ngày sẽ rò nước.
- Gõ nhẹ quanh thân bằng đốt ngón tay: tiếng đanh, đều là gốm chín đều; tiếng rè hoặc bộp ở một chỗ có thể là chỗ nứt ngầm hoặc non lửa.
- Đặt chum lên mặt phẳng xem có cập kênh không; đáy vững thì đứng lâu ngoài sân không bị nghiêng.
- Về nhà, đổ đầy nước sạch ngâm vài ngày, thay nước vài lần để rửa bụi và kiểm tra lần cuối có thấm, rò không.
- Rửa sạch, phơi khô trước khi dùng đựng đồ ăn; muối dưa, ủ tương thì giữ dụng cụ sạch và đậy kín để tránh mốc.
- Để chum ở chỗ bằng phẳng, tránh va đập; mùa rét đậm không để nước trong chum đóng băng ở vùng núi cao như Tam Đảo.
Không nên dùng chum vại cũ không rõ trước đây đựng gì để đựng đồ ăn uống. Với chum mua mới, nếu thấy mặt trong có lớp phủ bóng lạ, nên hỏi người bán đó là gì trước khi dùng cho thực phẩm.
Chum sành trong bếp núc người Vĩnh Phúc ngày trước
Ở nông thôn Vĩnh Phúc cũ, cũng như nhiều vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ, góc sân hay hiên bếp nào cũng có vài chiếc chum vại. Chum to hứng nước mưa từ máng xối, dùng để nấu cơm, pha trà vì nước mưa mềm hơn nước giếng. Vại nhỏ hơn muối dưa cải, cà pháo, ủ tương. Chĩnh đựng mật, đựng mỡ hoặc ngâm rượu cho ngày Tết, ngày giỗ.
Các món lên men truyền thống cần đồ đựng ổn định, ít mùi, đậy kín được. Vại sành đáp ứng đúng điều đó, nên dưa cà muối trong vại sành được nhiều người cho là giòn và thơm hơn muối trong đồ nhựa. Cảm nhận này khó đo đếm, nhưng nó giải thích vì sao vẫn có người tìm mua vại sành để làm dưa, làm tương theo cách cũ.
Ngày nay, khi nhà nào cũng có nước máy, tủ lạnh, những chiếc chum vại còn lại phần nhiều là đồ kỷ niệm hoặc vật trang trí sân vườn. Nhưng với người lớn tuổi trong vùng, hình ảnh hàng chum Hương Canh xếp dưới hiên nhà vẫn gắn với ký ức về bếp lửa và những mùa dưa cà cuối năm.
Một số gia đình trẻ ở Vĩnh Yên, Phúc Yên và cả Hà Nội lại tìm mua chum vại sành theo cách khác: làm bể nước nhỏ trồng sen súng trong sân, làm chậu cây lớn, đựng gạo, ngâm rượu hoa quả. Cách dùng thay đổi, nhưng điều người mua tìm ở gốm Hương Canh vẫn là độ bền, màu nâu mộc và cảm giác gần gũi của đồ làm bằng tay. Nhờ những nhu cầu nhỏ này, vài lò trong làng vẫn còn đỏ lửa.
Nếu nhà bạn còn giữ chum vại cũ của ông bà, hãy kiểm tra kỹ vết nứt trước khi dùng lại, rửa sạch rêu mốc bằng nước và bàn chải, phơi khô ngoài nắng. Chum đã nứt sâu vẫn có thể giữ lại làm chậu trồng cây hay vật trang trí, không nhất thiết phải bỏ đi. Đó cũng là cách giữ lại một món đồ của làng nghề trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Hương Canh có tráng men không?
Phần lớn gốm Hương Canh truyền thống không tráng men. Màu nâu và độ bóng nhẹ trên bề mặt đến từ đất và lửa, có khi từ tro củi bám vào trong lúc nung. Một số sản phẩm mới làm theo đơn đặt có thể phủ men để đổi màu, nên khi mua cần hỏi rõ người làm.
Vì sao chum Hương Canh hay được dùng ngâm rượu, ủ tương?
Vì xương sành nung già lửa, kết chặt, ít thấm và không có mùi, nên đồ đựng bên trong giữ được hương vị, ít bị biến chất do vật liệu chứa. Chum sành cũng giữ nhiệt độ bên trong ổn định hơn đồ kim loại để ngoài trời, phù hợp cho các món cần lên men chậm.
Làm sao phân biệt gốm sành với gốm đất nung?
Cầm thử và gõ thử. Gốm sành nặng tay, xương chắc, gõ kêu đanh, nhỏ nước lên mặt gần như không thấm. Gốm đất nung nhẹ hơn, xương xốp, gõ kêu bộp, nước thấm nhanh làm sẫm màu. Nhìn vào chỗ vỡ, xương sành mịn và đặc, còn đất nung có nhiều lỗ nhỏ.
Có thể đến Hương Canh xem làm gốm không?
Có thể, nhưng số hộ còn làm không nhiều và không phải lúc nào cũng có công đoạn để xem. Nên hỏi người dân trong làng chỉ đến nhà còn giữ lò, xin phép trước khi vào. Nếu muốn xem ra lò hoặc vuốt chum cỡ lớn, cần hỏi trước lịch làm của gia đình đó.
Mua chum Hương Canh có vận chuyển đi xa được không?
Được, nhưng cần đóng gói kỹ vì chum sành nặng và dễ vỡ khi va đập. Nhiều xưởng có kinh nghiệm chèn rơm, bìa, xốp và buộc dây cố định. Nên thoả thuận rõ ai chịu trách nhiệm nếu hàng vỡ trên đường và kiểm tra hàng ngay khi nhận.
Đình Hương Canh có liên quan gì đến làng gốm?
Đình Hương Canh là ngôi đình chung của làng, nơi sinh hoạt cộng đồng từ xưa, trong đó có cả những gia đình làm gốm. Đình là di tích kiến trúc gỗ được biết đến rộng rãi. Bạn có thể kết hợp thăm đình và làng gốm trong một buổi vì cả hai nằm trong cùng khu vực Hương Canh cũ.