Những thứ đáng mua ở vùng Vĩnh Phúc cũ để làm quà là ngọn và quả su su Tam Đảo, cá thính Lập Thạch, gà thả đồi đã làm sạch, măng và rau theo mùa, cá hồ mua tươi; nếu muốn quà để lâu thì có đồ gốm sành Hương Canh và đồ mộc nhỏ của các làng nghề. Phần lớn đặc sản ở đây là đồ tươi, không phải bánh kẹo đóng hộp, nên chuyện mua lúc nào, gói ra sao quan trọng ngang chuyện mua ở đâu.
Quãng đường từ Tam Đảo, Lập Thạch hay Vĩnh Yên về nội thành Hà Nội không dài, nhưng tắc đường cuối tuần, đường đèo và cốp xe nóng có thể làm hỏng một túi rau hay một hộp cá trong vài giờ. Bài này đi qua từng loại quà, cách chọn đúng hàng, cách đóng gói, và những thứ không nên mua.
Quà theo độ bền: thứ nào để được bao lâu
Bảng dưới đây xếp các loại quà quen của vùng Vĩnh Phúc cũ theo thời gian giữ được chất lượng. Thời gian là ước lượng chung khi bảo quản đúng cách; thực tế phụ thuộc độ tươi lúc mua và nhiệt độ trên đường.
| Loại quà | Nơi hay mua | Giữ được | Cách chở |
|---|---|---|---|
| Ngọn su su | Thị trấn Tam Đảo, dọc đường xuống núi | Một đến hai ngày | Bọc giấy khô, túi thoáng, tránh nắng |
| Quả su su | Tam Đảo, chợ Vĩnh Yên | Một đến vài tuần | Túi lưới hoặc thùng giấy |
| Măng tươi, rau núi | Tam Đảo, chợ chân núi | Một đến hai ngày | Túi thoáng, nấu sớm |
| Gà đã làm sạch | Hộ nuôi, nơi giết mổ có kiểm soát | Trong ngày nếu không có đá lạnh | Túi kín trong thùng giữ lạnh có đá |
| Cá tươi | Chợ Vĩnh Yên, quanh đầm Vạc, Đại Lải | Trong ngày | Làm sạch, túi kín, thùng đá |
| Cá thính | Người làm lâu năm ở Lập Thạch | Tuỳ cách làm, hỏi người bán | Lọ kín, để mát, tránh lắc đổ |
| Đồ gốm, đồ mộc nhỏ | Làng nghề Hương Canh, Thanh Lãng | Lâu dài | Bọc chống va đập |
Quy tắc chung: thứ dễ hỏng mua cuối cùng, thứ bền mua trước. Nếu chuyến đi kéo dài hai ngày, để su su, măng, gà, cá cho buổi sáng hôm về, còn đồ gốm, quả su su có thể mua ngay ngày đầu.
Su su và rau núi: quà quen nhất từ Tam Đảo
Gần như ai đi Tam Đảo về cũng mang theo một túi su su. Ngọn su su là thứ được mua nhiều nhất vì ở Hà Nội khó tìm được ngọn non, giòn như ở núi. Quả su su nhỏ, chắc là thứ hai, hợp để biếu vì để được lâu. Người bán thường bó sẵn ngọn thành từng bó, quả đóng túi lưới.
Mua ở chợ trên thị trấn hoặc ở các hộ có vườn ngay cạnh nhà là cách chắc nhất để có su su trồng tại chỗ. Su su bày dọc đường đèo phía dưới có thể là hàng địa phương, cũng có thể lấy từ nơi khác về; không có cách phân biệt chắc chắn bằng mắt, nên hãy chọn theo độ tươi thay vì theo lời giới thiệu.
Măng tươi, rau rừng, rau dớn theo mùa cũng hay được mời mua. Với măng tươi, nhớ rằng măng phải luộc kỹ, bỏ nước luộc đầu, vì măng tươi chứa chất có thể sinh độc nếu ăn sống hoặc nấu không kỹ; măng mua về cũng nên luộc sơ ngay trong ngày để không bị chua, thâm. Với các loại rau gọi là "rau rừng", chỉ mua loại bạn biết rõ tên và cách nấu, không mua lá, rễ, nấm lạ được quảng cáo chữa bệnh.
Cách gói và mang về đã nêu chi tiết ở bài su su Tam Đảo trong danh mục này. Điểm chính: không rửa trước khi chở, bọc giấy khô, túi thoáng, tránh cốp xe nóng, về đến nơi cất ngăn mát ngay.
Cá thính Lập Thạch: quà đặc biệt nhưng cần chọn kỹ
Cá thính là quà mang đậm dấu ấn trung du nhất, cũng là món đòi hỏi người mua thận trọng nhất. Cá thính làm đúng cách từ cá tươi, ủ kín, có màu hồng nhạt, thịt săn, mùi chua nhẹ và thơm thính rang. Cá thính làm ẩu hoặc bảo quản kém có thể có mùi hôi, nhớt, mốc, và không an toàn.
Nên mua ở người làm cá thính lâu năm tại Lập Thạch, được người địa phương giới thiệu, hoặc ở cơ sở có ghi rõ tên, địa chỉ sản xuất và ngày làm trên bao bì. Hỏi người bán: cá loại gì, làm ngày nào, ủ bao lâu, nên ăn trong bao lâu, bảo quản thế nào sau khi mở. Người làm đàng hoàng thường trả lời rõ ràng.
Cá thính đựng trong lọ, hộp kín, chở đi xa cần giữ thẳng đứng, để nơi mát, tránh va đập làm vỡ hay rò nước. Khi biếu, nên dặn người nhận cách ăn: có thể ăn trực tiếp theo kiểu truyền thống hoặc nướng, rán chín cho người chưa quen; phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh tiêu hoá nên chọn cách ăn chín. Hai bài riêng trong danh mục này nói kỹ về cách làm và cách ăn cá thính.
Nếu không chắc về nguồn gốc, tốt nhất là ăn thử tại chỗ, ở nhà người quen hoặc quán có tiếng, thay vì mua mang đi làm quà.
Đóng gói đồ tươi cho chuyến về Hà Nội
Gà, cá, thịt là những thứ dễ hỏng nhất trong số quà mang về. Các bước dưới đây áp dụng cho chuyến đi bằng ô tô riêng; đi xe khách thì cần hỏi nhà xe có nhận chở thực phẩm tươi hay không.
- Chuẩn bị sẵn thùng giữ lạnh hoặc túi giữ nhiệt và đá viên, đá khô gói kín; mua đá ở cửa hàng tạp hoá trước khi đi chợ.
- Nhờ người bán làm sạch gà, cá, để ráo nước, cho vào túi kín, buộc chặt hai lớp để nước không rỉ ra.
- Xếp đá dưới đáy thùng, đặt túi thực phẩm lên, phủ thêm đá phía trên; không để thực phẩm ngâm trực tiếp trong nước đá tan.
- Tách riêng thực phẩm sống với rau ăn ngay và đồ đã nấu chín.
- Đặt thùng trong khoang xe có điều hoà thay vì cốp sau nóng; tránh để dưới nắng trực tiếp khi dừng nghỉ.
- Về đến nơi, chia nhỏ phần ăn ngay và phần cấp đông, cho vào tủ lạnh trước khi dỡ những thứ khác.
Mùa hè, nhiệt độ trong cốp xe đỗ ngoài nắng có thể lên rất cao chỉ sau một thời gian ngắn. Nếu không có thùng giữ lạnh, tốt nhất đừng mua thịt cá tươi đi đường dài; chọn su su, quả và đồ khô.
Quà để lâu: đồ gốm sành và đồ làng nghề
Nếu muốn món quà không phải lo hỏng, vùng Vĩnh Phúc cũ có các làng nghề truyền thống. Gốm sành nâu Hương Canh ở vùng Bình Xuyên nổi tiếng với chum, vại, chĩnh, tiểu sành; ngày nay một số cơ sở làm thêm lọ hoa, chậu cây, ấm chén cỡ nhỏ hợp làm quà. Làng mộc Thanh Lãng cũng ở Bình Xuyên có đồ gỗ, trong đó có những món nhỏ như khay, hộp, đồ trang trí.
Với đồ gốm, kiểm tra kỹ vết nứt, gõ nhẹ nghe tiếng đanh là gốm nung đủ lửa, tiếng rè có thể có vết rạn bên trong. Với đồ dùng đựng thực phẩm, hỏi người bán về men và cách dùng, ưu tiên đồ của cơ sở có tên tuổi.
Đồ gốm cần bọc kỹ nhiều lớp giấy hoặc màng xốp, đặt chặt trong thùng, không để chung với đồ nặng. Chum vại lớn nên nhờ cơ sở vận chuyển hoặc gửi hàng thay vì tự chở bằng xe con.
Lịch sử, kỹ thuật và người giữ nghề của các làng này được viết riêng trong danh mục làng nghề truyền thống của trang. Bài này chỉ nhắc chúng như một lựa chọn quà bền thay cho đồ tươi.
Mua quà theo lộ trình: dừng ở đâu cho tiện
Phần lớn khách đi một trong ba hướng: lên Tam Đảo qua Vĩnh Yên và Tam Dương; sang Tây Thiên ở phía Đại Đình; hoặc đi hồ Đại Lải qua Phúc Yên. Mỗi hướng có chỗ mua quà riêng, và sắp xếp hợp lý giúp đồ tươi ít phải nằm trên xe.
Hướng Tam Đảo: su su, măng, rau núi mua ở thị trấn vào buổi sáng hôm về. Nếu muốn mua thêm gà, cá thì dừng ở chợ vùng chân núi hoặc chợ Vĩnh Yên trên đường xuống, khi đã có thùng giữ lạnh sẵn trong xe. Không nên dừng xe mua hàng ở các khúc cua hẹp trên đèo, vì vừa nguy hiểm cho mình vừa cản xe khác; chọn chỗ đường rộng, có lề, hoặc mua hẳn ở thị trấn và chân núi.
Hướng Lập Thạch, Sông Lô: đây là nơi tìm cá thính đúng gốc nhất. Người đi hướng này thường là đi thăm người quen hoặc đi tháp Bình Sơn, nên có thể nhờ người địa phương giới thiệu hộ làm cá thính lâu năm thay vì mua ở chỗ bày bán ven đường.
Hướng Đại Lải, Phúc Yên: quà chủ yếu là cá hồ mua tươi và đồ ăn mang về. Đường từ đây về Hà Nội ngắn, thuận lợi để chở đồ tươi hơn các hướng khác. Hướng Bình Xuyên có thể ghé làng gốm Hương Canh, làng mộc Thanh Lãng nếu muốn quà để lâu.
Dù đi hướng nào, hãy tính giờ: mua đồ tươi khi còn ít nhất vài giờ trước lúc tối, để về đến nơi kịp cất tủ lạnh và không phải chạy xe vội trên đường.
Những thứ không nên mua làm quà
Động vật hoang dã và sản phẩm từ chúng. Thịt thú rừng, rượu ngâm động vật, mật, xương, sừng được chào bán ở một số điểm du lịch. Vườn quốc gia Tam Đảo là khu bảo tồn; mua bán, vận chuyển động vật hoang dã thuộc loài được bảo vệ là vi phạm pháp luật, có thể bị xử lý cả người mua.
Thuốc, cây, nấm rừng không rõ loài. Rễ cây, lá cây, nấm được giới thiệu là thuốc quý có thể gây ngộ độc, tương tác với thuốc đang dùng. Muốn dùng dược liệu, hãy hỏi thầy thuốc có chuyên môn và mua ở nơi được phép.
Rượu không nhãn, không nguồn gốc. Rượu tự nấu không rõ cách làm có nguy cơ nhiễm methanol. Không mua làm quà, nhất là quà cho người lớn tuổi.
Đồ tươi khi không có cách giữ lạnh. Thịt, cá, gà mua rồi để trong cốp xe vài giờ mùa hè là món quà rủi ro. Thà mua ít, mua đúng cách, còn hơn mua nhiều rồi phải bỏ.
Hàng gắn tên "đặc sản" nhưng không ai giải thích được. Nếu người bán không nói được hàng làm ở đâu, làm thế nào, để được bao lâu, đó là dấu hiệu nên bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tam Đảo về nên mua quà gì?
Quà quen nhất là ngọn và quả su su, sau đó là măng, rau theo mùa và gà thả đồi đã làm sạch nếu có thùng giữ lạnh. Ngọn su su để được một hai ngày, quả su su để được lâu hơn nhiều, hợp làm quà biếu cho nhiều nhà.
Cá thính mang đi xa có bị hỏng không?
Cá thính là món lên men nên để được một thời gian, nhưng thời gian cụ thể tuỳ cách làm. Hỏi người bán cá làm ngày nào, nên ăn trong bao lâu, bảo quản thế nào sau khi mở. Giữ lọ kín, đứng thẳng, để nơi mát; thấy mùi hôi lạ, nhớt, mốc thì bỏ.
Mua quà ở Vĩnh Phúc có cần hoá đơn hay giấy tờ gì không?
Mua đồ ăn ở chợ thì thường không có hoá đơn. Với hàng đóng gói, nên chọn loại ghi rõ tên cơ sở sản xuất, địa chỉ, ngày sản xuất, hạn dùng. Nếu mua số lượng lớn để biếu tặng cho cơ quan, có thể hỏi cơ sở về hoá đơn theo quy định hiện hành.
Đi xe khách có được mang gà, cá tươi không?
Tuỳ quy định của từng nhà xe. Nhiều xe hạn chế chở thực phẩm tươi có mùi hoặc có nước rỉ. Nên hỏi trước, đóng gói kín nhiều lớp trong thùng giữ lạnh, và không mang gia cầm sống lên xe khách.
Gốm Hương Canh có hợp làm quà không?
Có, nhất là các món cỡ nhỏ như lọ hoa, chậu cây, ấm chén mà nhiều cơ sở hiện làm. Đồ gốm để được lâu, không lo hỏng như đồ tươi. Cần bọc kỹ chống va đập, kiểm tra vết nứt trước khi mua, và với đồ đựng thực phẩm thì hỏi về men.
Su su mang về bị héo thì xử lý thế nào?
Cắt bớt phần gốc, ngâm ngọn trong nước lạnh sạch khoảng mười lăm phút cho ngọn hút nước, rồi để ráo và nấu ngay. Lần sau nên mua vào cuối chuyến, không rửa trước khi chở, bọc giấy khô và để nơi thoáng trong xe thay vì cốp nóng.