Mua đồ gỗ tại xưởng ở làng mộc như Thanh Lãng (Bình Xuyên cũ, nay xã Xuân Lãng) có lợi là được xem tận nơi, đặt đúng kích thước và hỏi thẳng người làm; nhưng muốn không phải sửa sau vài tháng, bạn cần kiểm bốn thứ: loại gỗ, độ khô của gỗ, cách ghép mộng và lớp hoàn thiện bề mặt. Thêm một việc thứ năm thường bị quên: ghi rõ thoả thuận về vật liệu, kích thước, thời gian giao và bảo hành.
Bài này không nêu giá, vì giá đồ gỗ thay đổi theo loại gỗ, kích thước, độ cầu kỳ và thời điểm. Thay vào đó là cách nhìn, cách hỏi và cách kiểm mà người trong nghề vẫn dùng, áp dụng được cho bất kỳ xưởng nào, ở làng nghề hay ở cửa hàng trong phố.
Trước khi đến xưởng: chuẩn bị gì
Đo phòng thật kỹ: chiều dài, chiều rộng, chiều cao trần, vị trí cửa, cửa sổ, ổ điện, công tắc, cột, dầm. Rất nhiều tủ đóng xong không đặt vừa vì quên một gờ tường hay một ổ cắm. Với tủ âm tường hoặc tủ bếp, nên mời thợ của xưởng đến đo tại nhà, vì họ biết phải chừa khe bao nhiêu cho tường không vuông.
Chụp vài tấm ảnh mẫu bạn thích và vài tấm ảnh căn phòng hiện tại. Ảnh giúp thợ hiểu bạn muốn kiểu cổ hay hiện đại, màu sáng hay tối, có tay nắm hay không. Ghi ra nhu cầu dùng: tủ quần áo cần bao nhiêu ngăn treo, ngăn gấp; bàn ăn cho bao nhiêu người; giường có cần ngăn kéo dưới không.
Cuối cùng, xác định trước bạn ưu tiên điều gì: độ bền lâu dài, vẻ đẹp của vân gỗ, trọng lượng nhẹ để dễ chuyển nhà, hay chi phí. Không có loại vật liệu nào giỏi tất cả. Biết mình ưu tiên gì giúp bạn nghe tư vấn của xưởng một cách tỉnh táo, không bị cuốn theo món đắt nhất hay rẻ nhất.
Gỗ tự nhiên, gỗ ghép và ván công nghiệp khác nhau thế nào
Ở các làng mộc phía bắc, ba nhóm vật liệu này thường dùng cùng nhau, có khi trong cùng một món đồ. Bảng dưới đây nêu đặc điểm chung để bạn hỏi đúng câu, không thay cho tư vấn cụ thể của người làm.
| Nhóm vật liệu | Đặc điểm | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|
| Gỗ tự nhiên nguyên tấm | Vân tự nhiên, sửa chữa được, có thể co ngót, cong vênh nếu chưa khô | Tên gỗ, nguồn gốc, đã phơi hoặc sấy chưa, ván dày bao nhiêu |
| Gỗ ghép thanh | Ghép từ nhiều thanh gỗ nhỏ bằng keo, ổn định hơn gỗ nguyên tấm | Loại gỗ thanh, loại keo, mặt có bị hở mạch ghép không |
| Ván ép, ván dăm, ván sợi | Phẳng, ít cong, làm được tấm lớn, sợ nước nếu cạnh không được dán kín | Loại ván, có chống ẩm không, phủ bề mặt gì, dán cạnh thế nào |
| Kết hợp | Khung gỗ tự nhiên, tấm hậu, đáy ngăn kéo bằng ván | Bộ phận nào bằng vật liệu nào, ghi rõ vào thoả thuận |
Tên gọi gỗ trên thị trường đôi khi không thống nhất, cùng một tên có thể chỉ nhiều loại cây. Khi đặt hàng, hãy xin xem một mẩu gỗ thật của lô sẽ dùng, quan sát vân, màu, độ nặng, và ghi tên gỗ theo đúng cách xưởng gọi vào giấy thoả thuận.
Kiểm một món đồ gỗ tại xưởng: các bước
Khi đồ đã đóng xong hoặc khi xem hàng có sẵn, bạn có thể tự kiểm theo thứ tự dưới đây. Mất khoảng mười lăm phút nhưng tránh được phần lớn rắc rối về sau.
- Lắc nhẹ món đồ ở các góc: tủ, bàn, ghế đứng vững, không kêu cót két, không lung lay ở chỗ nối chân với khung.
- Nhìn các chỗ ghép mộng: khe hở đều và nhỏ, không có vết trám dày bất thường, không thấy đầu đinh lộ ra ở những chỗ đáng lẽ dùng mộng.
- Mở đóng mọi cánh tủ, ngăn kéo vài lần: cánh khép đều, ngăn kéo trượt êm, không cọ vào khung.
- Sờ bề mặt, nhất là cạnh và góc: mịn, không có dằm gỗ, không có chỗ sơn đọng giọt hay bong vảy.
- Nhìn kỹ mặt sau, mặt dưới và bên trong ngăn kéo, những chỗ người làm ẩu thường bỏ qua; đồ làm cẩn thận thì cả chỗ khuất cũng được xử lý.
- Ngửi mùi: mùi sơn, keo còn nồng gắt là dấu hiệu đồ mới sơn chưa khô hẳn, nên để thông thoáng thêm trước khi đưa vào phòng ngủ.
- Đặt thước thẳng hoặc nhìn ngang mặt bàn, mặt cánh tủ dưới ánh sáng để phát hiện cong vênh.
Nếu thấy điểm chưa ổn, nói ngay với xưởng và đề nghị sửa trước khi giao. Sửa tại xưởng luôn dễ hơn sửa khi món đồ đã nằm trong nhà bạn.
Độ khô của gỗ: lý do số một khiến đồ cong vênh
Gỗ là vật liệu sống: nó hút ẩm khi trời nồm và nhả ẩm khi trời hanh. Miền Bắc có mùa nồm ẩm kéo dài cuối đông đầu xuân và những đợt hanh khô đầu đông, nên đồ gỗ ở đây chịu biến động độ ẩm lớn. Gỗ chưa đủ khô mà đóng thành đồ, sau một hai mùa sẽ co lại, mạch ghép hở ra, mặt bàn cong lên, cánh tủ không khép được.
Hỏi xưởng gỗ đã được phơi bao lâu hay sấy bằng lò. Xưởng làm lâu năm thường có kho gỗ phơi sẵn hoặc có lò sấy. Bạn có thể quan sát: gỗ khô cầm nhẹ tay hơn, mặt cắt không còn ẩm, không thấy vết nứt mới chạy dọc đầu thanh. Một số xưởng có máy đo độ ẩm gỗ, có thể nhờ đo thử.
Thợ giỏi còn xử lý bằng cách làm mặt bàn, cánh tủ theo kiểu khung bao ván, để tấm ván giữa có chỗ co giãn trong rãnh mà không làm nứt khung. Đây là kỹ thuật cũ của nghề mộc. Nếu thấy mặt tủ lớn bằng gỗ nguyên tấm mà dán chết vào khung, hãy hỏi xưởng xử lý co giãn thế nào.
Lớp sơn và hoàn thiện bề mặt
Bề mặt đồ gỗ có thể được đánh dầu, đánh vecni, sơn PU, sơn gốc nước hoặc phủ kiểu khác. Mỗi loại cho cảm giác, độ bóng và độ bền khác nhau. Sơn bóng nhìn sang nhưng lộ vết xước, sơn mờ giữ vẻ tự nhiên của vân gỗ. Hỏi xưởng loại sơn họ dùng và cách lau chùi, vì một số loại kỵ nước nóng hoặc chất tẩy mạnh.
Sơn đẹp cần nhiều lớp, mỗi lớp phải khô và được chà nhám nhẹ trước khi phủ lớp tiếp. Xưởng làm vội có thể giảm số lớp, bề mặt nhìn qua vẫn bóng nhưng mau xỉn và dễ bong. Một cách kiểm đơn giản là nhìn nghiêng dưới ánh sáng: bề mặt tốt phẳng, đều, không lấm tấm bụi, không có vệt chổi.
Đồ mới sơn thường còn mùi trong một thời gian. Nên để đồ ở nơi thoáng vài ngày, mở cửa phòng, tránh kê ngay vào phòng kín có trẻ nhỏ hoặc người nhạy cảm. Nếu bạn quan tâm đến mùi và chất bay hơi, hãy chủ động yêu cầu loại sơn phù hợp ngay từ lúc đặt hàng, thay vì chờ đến khi nhận đồ.
Những điều nên ghi vào thoả thuận với xưởng
Mua đồ gỗ tại làng nghề thường dựa vào lời nói và sự tin nhau. Ghi lại vài dòng không làm mất lòng ai, mà giúp cả hai bên nhớ đúng điều đã hẹn.
- Tên món đồ, kích thước tổng thể và kích thước từng phần quan trọng, kèm bản vẽ tay hoặc ảnh mẫu.
- Loại vật liệu cho từng bộ phận: khung, cánh, mặt, hậu, đáy ngăn kéo; độ dày ván.
- Loại sơn hoặc cách hoàn thiện, màu sắc; nếu được, xin một mẫu màu trên gỗ thật.
- Phụ kiện: bản lề, ray ngăn kéo, tay nắm, khoá; loại thường hay loại tốt hơn.
- Thời gian giao, ai chịu chi phí vận chuyển, lắp đặt, đưa lên tầng.
- Số tiền đặt trước, thời điểm thanh toán phần còn lại, và cách xử lý nếu giao chậm hoặc không đúng mẫu.
- Thời gian và phạm vi bảo hành: mối mọt, cong vênh, bong sơn, hỏng phụ kiện.
Nếu cần hoá đơn cho công ty hay công trình, hỏi ngay từ đầu xưởng có xuất được không. Những xưởng đã đăng ký doanh nghiệp tại địa bàn có thể tìm trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Phụ kiện và những phần khuất: chỗ chênh lệch chất lượng hay nằm
Hai chiếc tủ trông giống hệt nhau có thể khác nhau rất nhiều ở những thứ không nhìn thấy ngay. Bản lề cánh tủ, ray ngăn kéo, tay nắm, khoá là phần hỏng sớm nhất nếu dùng loại kém. Ray ngăn kéo rẻ tiền chạy rít sau vài tháng, bản lề lỏng làm cánh xệ. Khi đặt hàng, hãy hỏi xưởng định dùng phụ kiện loại nào, có loại tốt hơn để chọn không, và chênh lệch chi phí ra sao.
Tấm hậu tủ, đáy ngăn kéo, vách ngăn bên trong thường được làm bằng vật liệu mỏng hơn để giảm trọng lượng và chi phí. Điều đó bình thường, miễn là đủ cứng cho công năng. Tủ quần áo treo nhiều đồ nặng cần thanh treo và vách đủ chắc; kệ sách cần đợt đủ dày để không võng giữa sau một thời gian. Bạn có thể ấn thử tay lên đợt kệ, nhìn xem có võng không.
Cạnh ván công nghiệp nếu không được dán kín sẽ hút ẩm, phồng lên trong mùa nồm, nhất là tủ bếp gần bồn rửa. Hãy kiểm cạnh dán có phẳng, có hở mép không. Với đồ gỗ tự nhiên, hỏi mặt trong và mặt dưới có được sơn lót không, vì một mặt sơn một mặt để trần dễ làm tấm gỗ co giãn không đều và cong.
Dùng và giữ đồ gỗ trong khí hậu nồm ẩm, hanh khô
Đồ gỗ bền hay không còn phụ thuộc cách dùng. Vùng Vĩnh Phúc cũ, cũng như cả đồng bằng và trung du Bắc Bộ, có mùa nồm ẩm và mùa hanh khô rõ rệt, nên vài thói quen nhỏ giúp đồ đứng lâu hơn.
- Kê đồ cách tường vài phân để không khí lưu thông, nhất là tường hướng mưa hoặc tường có dấu hiệu thấm.
- Lau bằng khăn mềm vắt kỹ; không dội nước, không dùng chất tẩy mạnh trên mặt sơn.
- Ngày nồm, đóng cửa sổ khi không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà, có thể dùng máy hút ẩm cho phòng kín.
- Tránh đặt đồ gỗ ngay dưới nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính hoặc sát luồng gió điều hoà, vì gỗ dễ nứt và bạc màu.
- Dùng lót cốc, lót nồi khi đặt đồ nóng hoặc ướt lên mặt bàn.
- Thấy bản lề lỏng, ngăn kéo rít thì chỉnh sớm, đừng để lâu làm hỏng lỗ vít trên gỗ.
Nếu có dấu hiệu mối mọt hoặc mốc lan rộng, nên gọi người có chuyên môn xử lý thay vì tự dùng hoá chất mạnh trong nhà, đặc biệt khi có trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ gỗ có bị mối mọt không?
Quan sát các lỗ nhỏ tròn trên bề mặt, bột gỗ mịn rơi ra dưới chân đồ, những chỗ gõ vào nghe rỗng. Với đồ mới, hỏi xưởng gỗ đã được xử lý chống mối mọt chưa và bằng cách gì. Khi dùng, kê đồ cách tường một chút cho thoáng, tránh để sát chỗ ẩm.
Đặt đóng đồ gỗ ở làng nghề mất bao lâu?
Tuỳ số lượng, độ phức tạp và lịch của xưởng. Món đơn giản có thể vài tuần, bộ đồ chạm khắc nhiều hoặc cả bộ nội thất cho một căn nhà có thể lâu hơn nhiều. Mùa cưới và trước Tết xưởng đông đơn, nên đặt sớm và ghi rõ ngày giao.
Có nên mua đồ gỗ đóng sẵn ở làng nghề không?
Đồ đóng sẵn có lợi là xem được ngay thành phẩm và nhận nhanh. Nhược điểm là kích thước theo mẫu chung, có thể không vừa phòng. Khi mua, áp dụng đủ các bước kiểm: lắc thử, xem mộng, mở cánh, nhìn mặt sau và hỏi rõ vật liệu từng phần.
Mùa nồm có nên nhận đồ gỗ mới không?
Vẫn nhận được, nhưng nên để phòng thông thoáng khi trời bớt ẩm, không lau đồ bằng khăn quá ướt, không đặt sát tường thấm. Nếu thấy cánh tủ hơi kẹt trong mùa nồm rồi trở lại bình thường khi trời khô, đó là co giãn tự nhiên; nếu kẹt hẳn hoặc nứt thì báo xưởng.
Đồ gỗ chở từ làng nghề đi xa cần lưu ý gì?
Đồ nên được tháo rời những phần tháo được, bọc góc, bọc bề mặt bằng màng hoặc bìa, chèn chặt khi xếp lên xe. Thoả thuận ai chịu trách nhiệm nếu trầy xước, vỡ trên đường. Khi nhận, mở kiểm ngay trước mặt người giao và chụp ảnh nếu có hư hỏng.
Xưởng gỗ ở làng nghề có bảo hành không?
Nhiều xưởng có bảo hành theo thoả thuận cho các lỗi như cong vênh, bong sơn, hỏng bản lề, ray trượt. Thời gian và phạm vi khác nhau giữa các nơi. Hãy hỏi rõ và ghi lại, kèm số đo và ảnh lúc nhận hàng để làm căn cứ khi cần sửa.