Đến vùng Vĩnh Phúc cũ, những thứ đáng ăn nhất là cá thính của Lập Thạch, ngọn và quả su su trên núi Tam Đảo, gà nuôi thả đồi, cá sông Lô và cá hồ, cùng các món quê của đồng bằng ven sông Hồng ở Vĩnh Tường, Yên Lạc. Không có món nào nổi tiếng kiểu "phải ăn bằng được" như phở Hà Nội; cái hay của vùng này nằm ở chỗ ba kiểu địa hình cho ba kiểu bữa ăn khác nhau, cách nhau chỉ vài chục cây số.
Từ 1/7/2025, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất với Phú Thọ và Hoà Bình thành tỉnh Phú Thọ mới, nhưng thói quen ăn uống thì không đổi theo địa giới. Người Lập Thạch vẫn làm cá thính dịp cuối năm, người lên Tam Đảo vẫn gọi đĩa su su xào tỏi, người Vĩnh Tường vẫn ăn cơm với rau bãi và cá đồng. Bài này đi theo từng vùng, nói rõ món gì, ăn lúc nào, và những điều cần biết để ăn cho đúng.
Ba tầng địa hình, ba kiểu bữa ăn
Vùng Vĩnh Phúc cũ nghiêng dần từ dãy Tam Đảo ở phía bắc xuống đồng bằng ven sông Hồng ở phía nam. Ở giữa là dải trung du đồi gò của Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương, một phần Bình Xuyên. Ba tầng địa hình này quyết định con người trồng gì, nuôi gì, và từ đó ăn gì.
Trên núi, khí hậu mát quanh năm, sương mù nhiều, đất dốc. Rau su su leo giàn sống khoẻ ở đây, gà và lợn được thả đồi, măng và rau rừng là thứ của mùa. Bữa ăn trên núi thiên về món nóng: lẩu, nướng, luộc, xào nhanh để ăn khi trời lạnh.
Dải trung du có đồi chè, đồi sắn, ruộng bậc thang thấp xen giữa các thung lũng, và nhiều hồ ao, đầm, sông nhỏ đổ ra sông Lô và sông Phó Đáy. Cá là nguồn đạm quen thuộc, và chính từ nhu cầu để dành cá qua mùa mà món cá thính ra đời. Người trung du ăn nhiều cá, nhiều rau lá, hay dùng lá sung, lá đinh lăng, lá lốt để cuốn.
Đồng bằng ven sông Hồng ở Vĩnh Tường, Yên Lạc giống đồng bằng Bắc Bộ: lúa nước, rau màu trên đất bãi, cá đồng, cua, ốc. Món ăn ở đây gần với bữa cơm quê Hà Nội, Hưng Yên: canh cua rau đay, cá kho, rau muống luộc, bánh đúc, bánh chưng. Hai đô thị Vĩnh Yên và Phúc Yên thì là nơi mọi thứ gặp nhau, cộng thêm những món của người từ nơi khác đến làm việc trong các khu công nghiệp.
Món nên thử theo từng vùng
Bảng dưới đây sắp các món theo vùng của tỉnh Vĩnh Phúc cũ. Tên huyện là tên trước sáp nhập, dùng để định hướng vì người địa phương vẫn quen gọi như vậy.
| Vùng | Món nên thử | Ghi chú |
|---|---|---|
| Núi Tam Đảo | Su su xào tỏi, su su luộc, gà đồi luộc hoặc nướng, lẩu gà, măng theo mùa | Ăn nóng, buổi tối trời lạnh, sương mù |
| Trung du Lập Thạch, Sông Lô | Cá thính, cá sông Lô kho hoặc rán, gỏi lá kiểu trung du | Cá thính làm nhiều vào dịp cuối năm |
| Tam Dương, Bình Xuyên | Gà thả đồi, cơm quê với rau đồi, cá ao | Giữa trung du và đồng bằng |
| Vĩnh Tường, Yên Lạc | Canh cua rau đay, cá đồng kho, rau màu bãi sông, bánh đúc | Bữa cơm đồng bằng Bắc Bộ |
| Vĩnh Yên, đầm Vạc | Cá đầm, lẩu cá, các món cơm và bún buổi sáng | Đô thị, nhiều lựa chọn |
| Phúc Yên, hồ Đại Lải | Cá hồ nướng, rán, các món ăn cuối tuần ven hồ | Đông người Hà Nội lên chơi |
Bảng chỉ là khung định hướng. Một món như gà đồi có thể gặp ở cả Tam Đảo lẫn Tam Dương, cá sông có ở cả Lập Thạch lẫn Vĩnh Tường. Điều đáng nhớ là mỗi vùng có một món "chủ" gắn với điều kiện tự nhiên của nó.
Cá thính: món riêng có của trung du Lập Thạch
Nếu chỉ chọn một món để gắn với tên Vĩnh Phúc, nhiều người địa phương sẽ chọn cá thính Lập Thạch. Cá, thường là cá trắm hoặc cá chép, được làm sạch, ướp muối, rồi trộn với thính làm từ ngô hoặc gạo rang thơm xay nhỏ, nén chặt vào chum, vại hay lọ sành, bịt kín và để lên men trong nhiều tuần, có nơi vài tháng.
Thành phẩm có thịt cá săn, màu hồng nhạt, vị chua nhẹ, thơm mùi thính rang. Người ta ăn trực tiếp, cuốn với lá sung, lá đinh lăng, chấm tương ớt, hoặc đem nướng, rán. Cá thính có mặt trong mâm cỗ Tết và khi đãi khách quý ở nhiều làng trung du.
Đây là món lên men, ăn không qua nấu chín khi ăn sống, nên cần biết cách chọn và lưu ý an toàn. Danh mục này có hai bài riêng: một bài giải thích cá thính là gì và cách làm, một bài về cách ăn và những trường hợp nên thận trọng.
Trên núi Tam Đảo: su su, gà đồi và món nóng
Thị trấn núi Tam Đảo cũ nằm ở độ cao khoảng chín trăm mét, mát quanh năm. Đặc sản dễ thấy nhất là su su: ngọn su su non xào tỏi, quả su su luộc chấm muối vừng hoặc xào thịt. Su su trồng trên các sườn dốc quanh thị trấn, giàn xanh phủ kín nhiều khoảnh đất, là cảnh quen của khách lên núi.
Gà nuôi thả trên đồi, trên sườn núi là món thứ hai. Gà chạy nhiều nên thịt săn, da giòn, được luộc, nướng, hấp lá chanh hoặc nấu lẩu. Bữa tối ở Tam Đảo thường là một nồi lẩu hoặc một bếp nướng giữa bàn, vì khi sương xuống, nhiệt độ hạ nhanh và món nóng là thứ người ta cần.
Măng, rau rừng, nấm xuất hiện theo mùa. Khách nên hỏi người bán xem thứ gì đang đúng mùa, và không nên mua các sản vật nghi là từ động vật hoang dã: vườn quốc gia Tam Đảo là khu bảo tồn, săn bắt và buôn bán động vật rừng là vi phạm pháp luật. Bài riêng về ăn uống trên thị trấn Tam Đảo nói rõ hơn cách ăn và những lưu ý.
Đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc: bữa cơm quê ven sông Hồng
Phía nam vùng Vĩnh Phúc cũ là đất bãi phù sa sông Hồng. Vĩnh Tường, Yên Lạc trồng lúa, ngô và rất nhiều rau màu, có những làng chuyên buôn bán như Thổ Tang. Bữa cơm ở đây giống bữa cơm đồng bằng Bắc Bộ: bát canh cua rau đay hoặc mồng tơi mùa hè, đĩa rau muống luộc, cá kho, đậu phụ, cà muối.
Điểm riêng nằm ở nguồn nguyên liệu: rau bãi sông non và ngọt, cá đồng, tôm tép đồng, ốc ruộng, cua đồng vào mùa. Chợ quê ở Vĩnh Tường, Yên Lạc buổi sáng bày đủ các thứ đó, cùng bánh đúc, bánh đa, xôi, bánh chưng gói quanh năm.
Với người từ Hà Nội lên, bữa cơm này không lạ nhưng đáng ăn vì độ tươi. Với người đến làm việc lâu dài, chợ đồng bằng là nơi mua thực phẩm tươi, giá phải chăng hơn siêu thị trong đô thị, dù cần tự kiểm nguồn gốc như ở mọi chợ khác.
Vĩnh Yên, Phúc Yên và quanh khu công nghiệp
Vĩnh Yên là trung tâm hành chính cũ của tỉnh Vĩnh Phúc, nay vùng đô thị này thuộc tỉnh Phú Thọ với tên phường mới, trong đó có phường Vĩnh Phúc. Phúc Yên ở phía đông, gần sân bay Nội Bài và hồ Đại Lải. Hai nơi này có đủ kiểu ăn uống đô thị: phở, bún, bánh cuốn buổi sáng, cơm văn phòng buổi trưa, lẩu nướng buổi tối.
Đầm Vạc nằm ngay trong vùng Vĩnh Yên, hồ Đại Lải thuộc vùng Phúc Yên. Cá đầm, cá hồ được làm thành các món nướng, rán, lẩu, phục vụ người dân và khách cuối tuần. Món cá ven hồ là kiểu ăn thư giãn, khác với cá thính mang tính lễ tết.
Quanh các khu công nghiệp Khai Quang, Bình Xuyên, Bá Thiện và khu dân cư công nhân, bữa ăn chủ yếu là cơm bình dân, cơm hộp, bếp ăn ca của nhà máy, và những món mang theo từ quê của người lao động đến từ khắp các tỉnh. Vì vậy ở đây có thể gặp món miền Trung, miền Nam, Tây Bắc ngay cạnh món Bắc truyền thống.
Ăn theo mùa ở vùng Vĩnh Phúc cũ
Một số món chỉ ngon vào những thời điểm nhất định. Lưu ý dưới đây mang tính định hướng, mùa vụ thực tế xê dịch theo thời tiết từng năm.
- Mùa đông và cuối năm: mùa làm cá thính để dành ăn Tết; lẩu gà, gà nướng trên Tam Đảo hợp nhất khi trời lạnh và sương mù.
- Mùa xuân: mùa lễ hội làng, mâm cỗ có xôi, gà, giò, bánh chưng, ở trung du có thể có cá thính; ngọn su su đâm chồi non.
- Mùa hè: canh cua rau đay, cà muối, rau bãi sông; khách lên Tam Đảo tránh nóng nhiều nên quán xá đông nhất.
- Mùa thu: cá sông, cá hồ béo hơn sau mùa nước; trời dịu, hợp ăn uống ven hồ Đại Lải, đầm Vạc.
- Quanh năm: su su Tam Đảo có ở chợ phần lớn thời gian trong năm, bánh đúc, bánh chưng ở chợ quê, cơm bình dân quanh khu công nghiệp.
Nếu đi vào ngày lễ, cuối tuần mùa hè, nên tính trước chuyện đông khách ở Tam Đảo và Đại Lải: món ăn vẫn vậy nhưng thời gian chờ lâu hơn, nguyên liệu tươi có lúc hết sớm.
Vài lưu ý để ăn uống thoải mái ở vùng này
Thứ nhất, hỏi trước khi gọi món ở nơi đông khách du lịch. Ở thị trấn Tam Đảo hay quanh hồ Đại Lải vào cuối tuần, nhiều quán tính tiền theo cân với gà, cá. Hỏi rõ cách tính, trọng lượng, cách chế biến trước khi người bán làm món là cách tránh hiểu lầm khi thanh toán, không có gì bất lịch sự.
Thứ hai, với món lên men và món sống như cá thính, gỏi cá, hãy ăn ở nơi có tiếng, nguồn gốc rõ, và ăn lượng vừa phải nếu chưa quen. Bụng không quen đồ chua, đồ lên men có thể khó chịu, nhất là khi đang đi đường đèo.
Thứ ba, đừng mua hay gọi các món từ động vật hoang dã, kể cả khi được chào mời là "đặc sản rừng Tam Đảo". Vườn quốc gia Tam Đảo là khu bảo tồn, và việc tiêu thụ động vật rừng vừa vi phạm pháp luật vừa tiếp tay cho nạn săn bắt.
Thứ tư, nếu đi với trẻ nhỏ hay người lớn tuổi, chọn món nấu chín, ăn nóng, và mang theo nước uống. Trên núi trời lạnh nhanh, dưới đồng bằng mùa hè rất nóng; giữ đủ nước và ăn đúng bữa quan trọng hơn việc cố thử thật nhiều món trong một chuyến đi ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Đặc sản nổi tiếng nhất của Vĩnh Phúc là gì?
Hai cái tên hay được nhắc nhất là cá thính Lập Thạch và su su Tam Đảo. Cá thính là món cá lên men với thính rang, gắn với vùng trung du; su su là rau quả của thị trấn núi. Ngoài ra còn gà đồi, cá sông Lô, cá hồ Đại Lải và các món quê vùng đồng bằng Vĩnh Tường, Yên Lạc.
Vĩnh Phúc sáp nhập rồi thì đặc sản có đổi tên thành đặc sản Phú Thọ không?
Tên gọi dân gian vẫn giữ theo nơi làm ra, như cá thính Lập Thạch, su su Tam Đảo. Về địa giới, từ tháng 7/2025 các vùng này thuộc tỉnh Phú Thọ mới, nên tài liệu mới có thể ghi là đặc sản Phú Thọ. Hai cách gọi cùng chỉ một sản phẩm, chỉ khác cấp hành chính.
Đi Tam Đảo một ngày thì nên ăn món gì?
Bữa trưa hoặc tối nên có su su xào tỏi hoặc luộc, gà đồi luộc hay nướng, và một món nóng như lẩu nếu trời lạnh. Nếu đi sớm từ Hà Nội, có thể ăn sáng ở Vĩnh Yên trước khi lên núi vì đường đèo tốn thời gian và quán trên núi mở muộn hơn vào ngày thường.
Ăn cá thính có an toàn không?
Cá thính là món lên men, an toàn khi được làm đúng cách, từ cá tươi, ủ kín và bảo quản sạch. Người có bệnh tiêu hoá, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên cân nhắc ăn ít hoặc chọn cá thính đã nướng, rán chín. Không ăn cá có mùi hôi lạ, nhớt hoặc mốc.
Người đi làm khu công nghiệp ở Vĩnh Phúc thường ăn uống thế nào?
Phần lớn ăn ca tại bếp ăn nhà máy, buổi tối tự nấu ở phòng trọ hoặc ăn cơm bình dân quanh khu dân cư công nhân. Chợ dân sinh gần các khu công nghiệp Bình Xuyên, Khai Quang, Bá Thiện bán đủ thực phẩm tươi, phù hợp cho người muốn tự nấu tiết kiệm.
Mua đặc sản Vĩnh Phúc mang về Hà Nội ở đâu?
Su su và rau quả có thể mua ở chợ trên thị trấn Tam Đảo hoặc dọc đường xuống núi. Cá thính nên mua ở người làm lâu năm tại Lập Thạch hoặc nơi có nhãn ghi rõ cơ sở sản xuất, ngày làm. Nên hỏi kỹ cách bảo quản trước khi chở đi xa.