Đầm Vạc ở Vĩnh Yên: hồ nước tự nhiên giữa lòng đô thị, nguồn gốc và đổi thay

Đầm Vạc là vùng mặt nước tự nhiên rộng hàng trăm héc-ta nằm ngay giữa đô thị Vĩnh Yên cũ, nay thuộc địa bàn hai phường Vĩnh Yên và Vĩnh Phúc của tỉnh Phú Thọ. Khác với các hồ chứa dưới chân Tam Đảo do con người đắp đập, Đầm Vạc là một vùng trũng tự nhiên giữa các quả đồi thấp, có từ trước khi có thành phố.

Đối với người Vĩnh Yên, Đầm Vạc vừa là cảnh quan quen thuộc, vừa là "lá phổi" và "túi chứa nước" của đô thị: điều hoà nhiệt độ, nhận nước mưa từ các khu dân cư rồi thoát dần ra hệ thống sông. Bài này nói về đầm như một yếu tố tự nhiên: vì sao có đầm, đầm thay đổi ra sao khi đô thị mở rộng, và người sống quanh đầm cần biết gì.

Một vùng trũng giữa đồi trung du

Vĩnh Yên phát triển trên vùng chuyển tiếp giữa trung du đồi gò và đồng bằng. Giữa những quả đồi thấp có các vùng trũng, nơi nước mưa đọng lại thành đầm, thành ruộng chiêm trũng. Đầm Vạc là vùng trũng lớn nhất trong số đó, nằm ở phía nam trung tâm đô thị, bờ đầm uốn lượn theo chân đồi.

Về nguồn gốc tên gọi, có nhiều cách giải thích trong dân gian: có người gắn với loài chim vạc từng sống nhiều ở vùng đầm lầy này, có người kể những câu chuyện cổ tích riêng. Chưa có tài liệu nào được xem là kết luận cuối cùng, nên bạn có thể coi đó là những truyện kể địa phương thú vị hơn là sự thật lịch sử.

Đầm nhận nước mưa từ lưu vực xung quanh và thông với hệ thống tiêu thoát của vùng, mà phía hạ lưu là sông Phan. Vì thế mực nước đầm lên xuống theo mùa: mùa mưa nước lên, lan vào các vùng bãi ven; mùa khô nước rút, lộ ra bãi cỏ, ruộng sen.

Đầm Vạc trong đời sống cũ của làng ven đầm

Trước khi đô thị mở rộng, quanh Đầm Vạc là các làng nông nghiệp. Người dân đánh bắt cá, mò cua ốc, cắt cỏ, trồng sen, trồng rau muống ven đầm; mùa nước cạn thì cấy lúa ở những chân ruộng trũng. Đầm là nguồn thức ăn và thu nhập, đồng thời là nơi tiêu nước cho cả vùng xung quanh.

Những làng ven đầm có nhịp sống theo mùa nước giống người đồng bằng: mùa mưa làm nghề cá, mùa khô làm ruộng. Nhiều người lớn tuổi ở các phường quanh đầm vẫn nhớ thời đi thuyền nan trên đầm, thả lưới vó, kéo vó tôm lúc chiều. Dấu vết này còn lại trong tên xứ đồng, tên xóm và trong những bữa cơm có món cá đầm, ốc đầm.

Khi thị xã Vĩnh Yên phát triển thành thành phố, rồi trở thành trung tâm tỉnh Vĩnh Phúc, những cánh đồng quanh đầm dần thành khu dân cư, cơ quan, đường phố. Một phần mặt nước bị thu hẹp do san lấp, phần còn lại được kè bờ, làm đường ven đầm. Đây là thay đổi lớn nhất của đầm trong vài chục năm gần đây.

Đầm Vạc làm được gì cho đô thị

Chứa và điều tiết nước mưa. Khi mưa lớn, nước từ các khu dân cư, đường phố đổ về đầm thay vì dồn hết vào cống. Đầm như một bể chứa khổng lồ, giúp giảm ngập cho đô thị. Mặt nước càng bị thu hẹp, khả năng này càng giảm.

Làm mát không khí. Mặt nước rộng hấp thụ nhiệt ban ngày và bốc hơi, làm không khí quanh đầm mát hơn khu phố bê tông. Những buổi chiều hè, người dân Vĩnh Yên ra bờ đầm hóng gió là vì thế.

Nơi sống của chim và cá. Đầm có các loài cá, tôm, ốc tự nhiên và là chỗ kiếm ăn của các loài chim nước như cò, diệc. Những bãi sen, bãi cỏ ven bờ là sinh cảnh quan trọng cho các loài này.

Không gian công cộng. Đường ven đầm là nơi đi bộ, chạy bộ, tập thể dục buổi sáng và tối của người dân. Với đô thị không có nhiều công viên lớn, bờ đầm là một trong những không gian mở hiếm hoi.

Đầm Vạc qua các mùa

Mô tả thường gặp, thay đổi theo từng năm và theo mức độ cải tạo bờ đầm.

Sen ở Đầm Vạc chủ yếu là ở các bãi ven và những ao nhỏ quanh đầm. Không phải năm nào cũng có diện tích sen giống nhau, vì còn tuỳ việc trồng, cải tạo và mực nước.

Áp lực từ đô thị hoá: ô nhiễm và thu hẹp mặt nước

Khi xung quanh là khu dân cư dày đặc, Đầm Vạc nhận cả nước mưa lẫn nước thải sinh hoạt nếu hệ thống thu gom chưa tách riêng. Vào mùa khô, nước ít, một số góc đầm có thể có mùi, rác dạt vào bờ. Đây là vấn đề chung của hầu hết hồ đầm trong đô thị Việt Nam, và việc xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải được nhắc tới trong nhiều kế hoạch phát triển của đô thị Vĩnh Yên.

Thu hẹp mặt nước là áp lực thứ hai. Đất ven đầm có giá trị cao, nên nhu cầu san lấp để làm khu đô thị, công trình công cộng luôn lớn. Mỗi lần mặt nước mất đi một phần, đô thị mất đi một phần khả năng chứa nước mưa, và những khu trũng xung quanh dễ ngập hơn trong các trận mưa lớn.

Với người mua nhà ở các khu mới quanh đầm, câu hỏi đáng đặt ra là khu đó trước kia là đầm, ruộng trũng hay đồi. Nền đất san lấp trên vùng trũng cần được xử lý móng kỹ hơn, và nguy cơ ngập khi mưa lớn cao hơn so với nền đồi.

Đi dạo, tập thể dục và câu cá quanh Đầm Vạc: những lưu ý

Đầm là không gian chung của cả đô thị. Vài điều nên nhớ để vừa an toàn vừa giữ đầm sạch:

• Đi bộ trên các đoạn bờ đã kè và có lối đi; đoạn bờ đất, bãi cỏ ven nước có thể lún, trơn sau mưa.
• Không cho trẻ em chơi một mình gần mép nước; đầm có những chỗ sâu và bùn.
• Khi có dông, rời khỏi khoảng trống ven đầm và không đứng dưới cây đơn độc vì nguy cơ sét.
• Câu cá ở những chỗ được phép, không dùng kích điện, lưới mắt nhỏ hay chất độc: những cách đánh bắt này vừa bị cấm vừa làm cạn kiệt cá tự nhiên.
• Không vứt rác, túi nilon, đồ cúng lễ xuống đầm; rác nhựa trôi vào các bãi sen và chết dần ở đáy đầm.
• Thấy cống xả nước đen, có mùi lạ chảy thẳng vào đầm, có thể phản ánh với chính quyền phường để kiểm tra.

Những thói quen nhỏ của hàng nghìn người đi dạo mỗi ngày cộng lại có ảnh hưởng lớn tới đầm, theo cả hai chiều.

Đầm Vạc sau sáp nhập: tên gọi và địa chỉ

Từ 1/7/2025, thành phố Vĩnh Yên không còn là đơn vị hành chính; vùng đô thị cũ được tổ chức lại thành hai phường mới là Vĩnh Yên và Vĩnh Phúc, thuộc tỉnh Phú Thọ. Theo bảng chuyển đổi, phường Vĩnh Yên gồm các phường Đồng Tâm, Hội Hợp, Tích Sơn cũ và xã Thanh Trù; phường Vĩnh Phúc gồm các phường Định Trung, Đống Đa, Khai Quang, Liên Bảo, Ngô Quyền cũ.

Đầm Vạc nằm trong vùng đô thị đó nên các khu ven đầm nay thuộc hai phường mới. Khi tìm địa chỉ quanh đầm trên giấy tờ hay ứng dụng bản đồ, bạn có thể gặp cả tên cũ và tên mới; trong thời gian chuyển đổi, nên hỏi lại tên phường hiện hành để làm thủ tục cho đúng.

Cần phân biệt phường Vĩnh Phúc mới với tỉnh Vĩnh Phúc cũ. Tỉnh Vĩnh Phúc cũ bao gồm cả vùng rộng từ Tam Đảo đến sông Hồng; còn phường Vĩnh Phúc chỉ là một phường trong vùng đô thị Vĩnh Yên cũ. Khi người ta nói "ra Đầm Vạc ở Vĩnh Phúc", tuỳ văn cảnh, có thể là nói về tỉnh cũ hoặc về phường mới.

Đầm Vạc và hệ thống thoát nước của đô thị Vĩnh Yên

Để hiểu vì sao Đầm Vạc quan trọng, hãy hình dung đường đi của một giọt mưa rơi trên mái nhà ở trung tâm Vĩnh Yên. Nó chảy xuống rãnh, vào cống, theo các tuyến cống chính về những điểm xả. Nhiều tuyến cống ở khu vực trung tâm có hướng xả về đầm, từ đó nước thoát dần qua kênh mương về phía hạ lưu. Nếu không có đầm làm nơi chứa trung gian, toàn bộ lượng nước đó sẽ phải thoát ngay ra hệ thống sông nhỏ, vốn đã đầy khi mưa lớn.

Vì thế, mỗi dự án kè bờ, nạo vét, xây cống bao quanh đầm đều tác động đến khả năng thoát nước của đô thị. Kè bờ giúp bờ đầm không sạt, tạo đường đi; nạo vét giúp đầm sâu hơn, chứa được nhiều nước hơn; cống bao tách nước thải giúp nước đầm sạch hơn. Ngược lại, san lấp một phần mặt nước làm giảm dung tích chứa, và những khu phố trũng xung quanh sẽ cảm nhận được điều đó trong các trận mưa lớn.

Người sống ở các khu dân cư thấp quanh đầm nên để ý xem nhà mình nằm ở cao độ nào so với mặt đường và mặt đầm, khi mưa to nước rút nhanh hay chậm. Thông tin đó giúp quyết định có nên nâng nền khi sửa nhà, đặt ổ điện cao hơn, hay dùng tầng trệt để làm gì cho hợp lý.

Quan sát thiên nhiên ở Đầm Vạc

Dù nằm giữa đô thị, Đầm Vạc vẫn là nơi quan sát thiên nhiên khá thú vị. Sáng sớm, trên những bãi sen và bãi cỏ ven bờ có thể thấy cò trắng, diệc xám đứng rình cá, những đàn chim sẻ, chim chích bay lượn trên ngọn cỏ. Chiều muộn, mặt đầm phản chiếu ánh hoàng hôn, nhìn về phía tây bắc vào ngày trời trong có thể thấy bóng dãy Tam Đảo ở chân trời.

Muốn quan sát chim mà không làm chúng hoảng, bạn nên đứng yên ở một chỗ trên bờ, giữ khoảng cách, không ném đá, không thả chó chạy vào bãi cỏ ven nước. Mùa sen, nhiều người ra chụp ảnh; nhớ không giẫm vào bãi sen, không bẻ hoa, để người khác cũng còn cảnh mà ngắm.

Những buổi sáng mùa thu, khi sương còn phủ mặt nước, là thời điểm nhiều người chọn để đi bộ quanh đầm. Không khí mát, ít xe cộ, mặt nước phẳng lặng. Vào mùa hè, nên đi sớm hoặc sau năm giờ chiều để tránh nắng gắt phản chiếu từ mặt nước và mặt đường.

Câu hỏi thường gặp

Đầm Vạc là hồ tự nhiên hay nhân tạo?

Đầm Vạc là vùng trũng tự nhiên giữa các đồi thấp, có từ trước khi đô thị Vĩnh Yên hình thành. Bờ đầm sau này được kè, làm đường, một phần mặt nước bị san lấp, nhưng bản thân đầm không phải do con người đắp đập tạo ra như các hồ thuỷ lợi dưới chân Tam Đảo.

Đầm Vạc thuộc phường nào sau sáp nhập?

Đầm Vạc nằm giữa vùng đô thị Vĩnh Yên cũ. Sau 7/2025, vùng này chia thành hai phường mới là Vĩnh Yên và Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ, nên các khu ven đầm thuộc một trong hai phường này tuỳ vị trí. Muốn biết chính xác một địa chỉ, nên tra theo bảng chuyển đổi phường cũ sang phường mới.

Vì sao gọi là Đầm Vạc?

Có nhiều cách giải thích trong dân gian, phổ biến là gắn với loài chim vạc từng sống nhiều ở vùng đầm lầy này, ngoài ra còn những truyện kể địa phương khác. Chưa có tài liệu nào được coi là kết luận chắc chắn, nên nên xem đó là truyền thuyết địa danh.

Đầm Vạc có bị ô nhiễm không?

Như nhiều hồ đầm trong đô thị, Đầm Vạc chịu áp lực từ nước thải sinh hoạt và rác của khu dân cư xung quanh, nhất là khi hệ thống thu gom chưa hoàn chỉnh. Mùa khô, nước ít, một số góc đầm có thể có mùi. Chất lượng nước cụ thể nên xem báo cáo quan trắc môi trường chính thức.

Có được câu cá ở Đầm Vạc không?

Nhiều người dân vẫn câu cá giải trí ở Đầm Vạc, nhưng có thể có những khu vực hạn chế hoặc quy định riêng về đánh bắt. Không dùng kích điện, lưới mắt nhỏ hay hoá chất. Nếu không chắc chỗ nào được câu, nên hỏi chính quyền phường hoặc người dân quanh đó.

Mua nhà gần Đầm Vạc cần để ý gì?

Nên tìm hiểu khu đất trước kia là đầm, ruộng trũng hay đồi, vì nền san lấp trên vùng trũng cần xử lý móng kỹ và dễ ngập hơn khi mưa to. Ngoài ra cần kiểm tra quy hoạch ven đầm và hành lang bảo vệ mặt nước tại cơ quan quản lý đất đai của phường.