Kinh doanh du lịch ở vùng Vĩnh Phúc cũ xoay quanh ba điểm chính: thị trấn núi Tam Đảo (nay thuộc xã Tam Đảo), khu di tích Tây Thiên ở xã Đại Đình, và hồ Đại Lải ở phường Xuân Hoà; khách đông nhất là người Hà Nội đi cuối tuần, mùa hè lên núi tránh nóng và mùa lễ hội đầu năm. Các mô hình phổ biến là nhà nghỉ, homestay, khách sạn nhỏ, quán ăn đặc sản núi, dịch vụ xe đưa đón, cho thuê chỗ tổ chức sự kiện, team building.
Thị trường này có hai đặc điểm phải tính kỹ: mùa vụ rất rõ, và ngày cuối tuần đông gấp nhiều lần ngày thường. Thêm vào đó là những ràng buộc về quy hoạch, cảnh quan, an toàn ở vùng núi và di tích. Bài này phân tích khách hàng, mùa vụ, giấy phép, chi phí cấu thành và rủi ro, để người địa phương hay nhà đầu tư nhỏ từ Hà Nội có cái nhìn thực tế trước khi bỏ vốn. Bài không quảng cáo cơ sở nào và không nêu giá phòng, giá món.
Ba điểm đến, ba kiểu kinh doanh
Mỗi điểm có dòng khách và nhịp khác nhau:
| Điểm | Khách chính | Mùa đông khách | Mô hình hợp |
|---|---|---|---|
| Thị trấn núi Tam Đảo | Gia đình, nhóm bạn Hà Nội, khách trẻ săn mây | Hè; cuối tuần quanh năm; những ngày có biển mây | Nhà nghỉ, homestay, khách sạn nhỏ, quán đặc sản núi |
| Tây Thiên, Đại Đình | Khách đi lễ, tham quan di tích, đoàn hành hương | Tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch; rằm, mùng một | Quán ăn, nhà nghỉ chân núi, gửi xe, bán đặc sản |
| Hồ Đại Lải | Gia đình, công ty tổ chức hội nghị, team building, khách chơi golf | Cuối tuần, các dịp công ty đi nghỉ | Nhà vườn cho thuê, nhà hàng ven hồ, dịch vụ sự kiện |
| Hồ, đầm nhỏ khác | Khách cắm trại, câu cá, người địa phương | Mùa thu, mùa xuân | Khu cắm trại có quản lý, quán nhỏ |
Người mới thường nhìn ngày thứ Bảy đông kín mà quên rằng một năm có khoảng năm mươi hai ngày thứ Bảy. Kế hoạch tài chính phải dựa vào công suất trung bình cả năm, không phải công suất ngày cao điểm.
Mùa vụ và dòng tiền: bài toán số một
Ở thị trấn núi Tam Đảo, mùa hè là mùa chính: Hà Nội nóng, người ta lên núi tìm khí mát, đường đèo kín xe chiều thứ Sáu và sáng thứ Bảy. Mùa đông, núi lạnh và mù, khách ít hẳn, trừ những dịp có tin băng giá hay biển mây. Ngày thường trong tuần, kể cả mùa hè, nhiều cơ sở chỉ có vài phòng có khách.
Ở Tây Thiên, cao điểm rơi vào mùa lễ hội đầu năm âm lịch, nhất là quanh chính hội tháng Hai, cùng các ngày rằm, mùng một. Lượng khách mấy tuần đầu năm có thể bằng nhiều tháng còn lại cộng lại. Ở Đại Lải, khách đến theo cuối tuần và theo lịch các công ty tổ chức hội nghị, du lịch nội bộ, nên quan hệ với doanh nghiệp, đơn vị tổ chức sự kiện ở Hà Nội và trong khu công nghiệp là nguồn khách quan trọng.
Hệ quả là dòng tiền không đều. Cơ sở sống được lâu là cơ sở để dành tiền mùa cao cho mùa thấp, chủ động giảm chi phí cố định, dùng lao động thời vụ hợp lý, và tìm thêm nguồn khách ngày thường như đoàn công ty, nhóm học sinh trải nghiệm, khách lưu trú dài ngày làm việc từ xa. Vay nợ lớn để xây khi chưa hiểu nhịp mùa vụ là cách nhanh nhất rơi vào khó khăn. Người mới nên thử thuê lại một cơ sở có sẵn trong một hai mùa để học nhịp khách trước khi tự xây.
Giấy phép và điều kiện cho cơ sở lưu trú
Các nhóm điều kiện thường gặp với nhà nghỉ, homestay, khách sạn nhỏ; chi tiết phải theo quy định hiện hành:
- Đăng ký kinh doanh: hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, ngành nghề dịch vụ lưu trú ngắn ngày.
- Điều kiện an ninh trật tự: ngành nghề kinh doanh có điều kiện về an ninh, làm với cơ quan công an theo phân cấp.
- Phòng cháy chữa cháy: yêu cầu theo quy mô và loại công trình; nhà gỗ, nhà trên sườn dốc ở vùng núi cần chú ý đặc biệt.
- Thông báo lưu trú: khai báo khách lưu trú theo quy định cho cơ quan công an, hiện nhiều nơi làm qua ứng dụng trực tuyến.
- Điều kiện tối thiểu về cơ sở lưu trú du lịch: nước sạch, vệ sinh, an toàn; cơ sở muốn được xếp hạng sao thì theo tiêu chuẩn riêng.
- An toàn thực phẩm nếu có phục vụ ăn uống.
- Quy hoạch và xây dựng: công trình phải phù hợp quy hoạch, có giấy phép xây dựng khi thuộc diện phải có; ở gần vườn quốc gia, khu di tích có thêm ràng buộc.
Vùng thị trấn núi Tam Đảo nằm sát vườn quốc gia, khu Tây Thiên là khu di tích và danh thắng đã được xếp hạng, hồ Đại Lải gắn với công trình thuỷ lợi. Ở những nơi này, việc xây thêm, cơi nới, san đồi đều bị kiểm soát chặt hơn đồng bằng. Mua đất để làm homestay mà không kiểm quy hoạch là rủi ro lớn.
Ăn uống và đặc sản: lợi thế của người địa phương
Món theo vùng. Su su Tam Đảo, gà đồi, cá hồ, măng rừng theo mùa, các món nướng ngày lạnh là những thứ khách Hà Nội tìm khi lên núi. Món đúng mùa, nguồn gốc rõ được khách nhớ lâu hơn thực đơn dài.
Minh bạch giá. Chuyện khách phàn nàn bị "chặt chém" ở điểm du lịch lan rất nhanh trên mạng xã hội. Niêm yết giá rõ, cân đong trước mặt khách với món tính theo cân là cách giữ uy tín cho cả điểm đến, không chỉ cho riêng quán.
An toàn thực phẩm mùa đông khách. Ngày cao điểm, bếp quá tải là lúc dễ sai sót. Chuẩn bị nguyên liệu đủ, bảo quản lạnh, không hâm đi hâm lại, có người kiểm món trước khi ra bàn.
Không dùng động vật hoang dã. Vùng gần rừng Tam Đảo từng có chuyện bán thịt thú rừng. Đây là vi phạm pháp luật bảo vệ động vật hoang dã, đồng thời phá hoại chính tài nguyên du lịch của vùng. Thực đơn nên dựa trên gia súc, gia cầm, cá nuôi và rau trồng.
An toàn, cảnh quan và quan hệ với cộng đồng
Kinh doanh du lịch vùng núi đi kèm trách nhiệm an toàn. Đường đèo lên Tam Đảo nhiều khúc cua, sương mù dày vào buổi chiều và mùa đông; cơ sở lưu trú nên nhắc khách đi đường sáng, hướng dẫn chỗ đỗ xe an toàn, không khuyến khích đi bộ vào rừng không có người dẫn. Mùa mưa có nguy cơ sạt lở, lũ quét ở chân núi; chủ cơ sở cần theo dõi cảnh báo và có phương án đưa khách đi nơi an toàn.
Cảnh quan là tài sản chung. Nhà xây quá cao che núi, nước thải đổ thẳng xuống suối, rác thải sau đêm lửa trại làm mất đi chính thứ khiến khách đến. Bể tự hoại đúng chuẩn, phân loại rác, hạn chế nhựa dùng một lần, giữ cây xanh không chỉ là chuyện tuân thủ mà còn là đầu tư cho khách quay lại.
Với người từ nơi khác đến làm du lịch, quan hệ với cộng đồng quan trọng không kém giấy phép. Thuê người địa phương, mua rau, gà, cá của bà con, tôn trọng nếp sinh hoạt của làng, không mở nhạc lớn khuya, không để khách đỗ xe chắn ngõ. Ở những điểm như Tây Thiên, khách đi lễ mong một không khí trang nghiêm; dịch vụ ồn ào, chèo kéo gây phản cảm và dễ bị chính quyền chấn chỉnh.
Chi phí cấu thành khi mở một cơ sở lưu trú nhỏ
Bài không nêu số tiền, nhưng bảng dự trù cho nhà nghỉ, homestay ở vùng núi và ven hồ nên đủ các khoản:
- Đất hoặc tiền thuê nhà, tiền cọc; với đất mua, chi phí kiểm tra pháp lý và quy hoạch.
- Xây dựng, cải tạo, chống thấm, chống ẩm: vùng núi Tam Đảo ẩm và mù quanh năm, đồ gỗ, nệm, chăn ga xuống cấp nhanh hơn đồng bằng.
- Hệ thống nước nóng, sưởi cho mùa đông, điều hoà cho cơ sở dưới chân núi và ven hồ.
- Phòng cháy chữa cháy, lối thoát nạn, đèn sự cố.
- Trang thiết bị phòng, đồ vải, bếp, đồ dùng phục vụ ăn uống.
- Nhân sự: lương người thường trực, người dọn phòng; lao động thời vụ cho mùa cao điểm.
- Phí đặt phòng qua nền tảng trực tuyến nếu dùng, chi phí chụp ảnh, quảng bá.
- Bảo trì định kỳ, khấu hao, dự phòng cho mùa thấp điểm.
Khoản thường bị tính thiếu nhất là chi phí chống ẩm và thay đồ vải ở vùng núi, cùng dòng tiền cho những tháng mùa đông vắng khách. Cơ sở ven hồ Đại Lải thì chú ý chi phí cảnh quan, sân vườn và xử lý nước thải.
Bán phòng trực tuyến và đánh giá của khách
Phần lớn khách Hà Nội đặt phòng ở Tam Đảo, Đại Lải qua mạng: nền tảng đặt phòng, mạng xã hội, nhóm du lịch. Ảnh thật, mô tả thật là nền tảng của uy tín. Ảnh chụp ngày nắng đẹp nhất năm, góc rộng làm phòng trông to gấp đôi, sẽ đem về một lượt khách và một đánh giá xấu. Nên ghi rõ phòng nhìn ra đâu, đường lên có dốc không, xe ô tô đỗ được đến cửa không, mùa đông có sưởi không.
Với khách đi lễ Tây Thiên mùa đầu năm, thông tin họ cần lại khác: chỗ gửi xe gần lối lên, giờ mở cửa các điểm tham quan, đường đi bộ có dốc không, có phòng cho đoàn đông người và người cao tuổi không. Cơ sở trả lời sẵn những câu hỏi đó trong phần mô tả sẽ đỡ rất nhiều cuộc gọi vào ngày cao điểm, khi chủ nhà vốn đã bận rộn, và khách cũng yên tâm đặt sớm hơn thay vì chờ đến sát ngày mới tìm chỗ.
Đánh giá của khách là tài sản lâu dài. Cách trả lời đánh giá tiêu cực cho người đọc sau thấy cơ sở xử lý vấn đề thế nào; trả lời bình tĩnh, nhận phần đúng, nói rõ đã sửa gì, hiệu quả hơn tranh cãi. Không thuê viết đánh giá giả: vừa vi phạm quy định của nền tảng, vừa làm khách thất vọng khi thực tế khác xa.
Ngày cao điểm, hãy đặt chính sách huỷ phòng, đặt cọc rõ ràng từ đầu. Khách huỷ sát ngày cuối tuần mùa hè là thiệt hại thật; ngược lại, nhận cọc rồi bán phòng cho người trả cao hơn là cách phá uy tín nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mở homestay ở Tam Đảo cần những giấy tờ gì?
Thường gồm đăng ký kinh doanh, điều kiện an ninh trật tự với cơ quan công an, đáp ứng phòng cháy chữa cháy theo quy mô, thực hiện thông báo lưu trú cho khách, an toàn thực phẩm nếu nấu ăn. Công trình phải phù hợp quy hoạch và có giấy phép xây dựng khi thuộc diện phải có. Hỏi ủy ban xã Tam Đảo về thủ tục hiện hành.
Kinh doanh lưu trú ở Tam Đảo có lãi không?
Không có câu trả lời chung. Kết quả phụ thuộc vị trí, chất lượng, giá vốn đầu tư, chi phí vay, khả năng lấp phòng ngày thường và mùa đông. Nhiều cơ sở chỉ đông cuối tuần và mùa hè. Hãy lập kế hoạch theo công suất trung bình cả năm và tính kịch bản xấu trước khi đầu tư.
Bán hàng quanh khu di tích Tây Thiên có cần xin phép không?
Có. Kinh doanh trong và quanh khu di tích chịu sự quản lý của ban quản lý di tích và chính quyền xã về vị trí, vệ sinh, trật tự. Không tự ý dựng quầy, lấn lối đi. Liên hệ ban quản lý và ủy ban xã Đại Đình để biết khu vực và điều kiện được phép.
Có nên mua đất ven hồ Đại Lải làm nhà nghỉ cho thuê?
Trước khi mua, phải kiểm quy hoạch sử dụng đất, loại đất, quyền xây dựng và các ràng buộc liên quan đến hồ chứa thuỷ lợi. Nhiều lô đất ven hồ là đất nông nghiệp hoặc đất rừng, không được xây dựng kinh doanh. Bài không khuyên đầu tư; nên hỏi cơ quan chuyên môn và luật sư.
Làm sao có khách ngày thường ở Tam Đảo?
Một số cách cơ sở đang làm: hợp tác với công ty tổ chức hội nghị, đoàn học sinh trải nghiệm, nhóm đi bộ đường dài có hướng dẫn; ưu đãi lưu trú dài ngày cho người làm việc từ xa; gói nghỉ dưỡng cho người cao tuổi. Điều quan trọng là phòng và dịch vụ ngày thường vẫn giữ đúng chất lượng.
Thông báo lưu trú cho khách du lịch làm thế nào?
Cơ sở lưu trú phải thông báo thông tin khách cho cơ quan công an theo quy định, hiện nay phần lớn làm qua ứng dụng hoặc cổng trực tuyến. Cách đăng ký tài khoản và thời hạn thông báo cụ thể nên hỏi công an xã, phường nơi đặt cơ sở để làm đúng ngay từ khách đầu tiên.