Công nhân điện tử ở vùng Vĩnh Phúc cũ chủ yếu làm lắp ráp, kiểm tra và đóng gói linh kiện, bảng mạch, mô đun cho điện thoại, máy tính, thiết bị gia dụng, tại các nhà máy ở Khai Quang, Bá Thiện, Bá Thiện II, Bình Xuyên. Phần lớn công việc không đòi hỏi kinh nghiệm, nhà máy đào tạo tại chỗ, nhưng cần mắt tốt, tay khéo, chịu được làm ca và quy định chặt về vệ sinh, tĩnh điện.
Bài này đi qua những khâu chính của một nhà máy điện tử, mô tả phòng sạch, giải thích vì sao vào làm phải kiểm tra mắt, và gợi ý cách giữ sức khoẻ khi làm lâu năm. Phần cuối nói về quyền lợi của lao động nữ, nhóm chiếm phần đông ở nhiều chuyền điện tử trong vùng. Bài không nêu lương, không giới thiệu nhà máy cụ thể.
Những khâu chính trong một nhà máy điện tử
Dán linh kiện bề mặt (SMT). Máy tự động in kem hàn lên bảng mạch, gắp đặt linh kiện tí hon rồi đưa qua lò hàn. Công nhân cấp vật tư, thay cuộn linh kiện, theo dõi máy báo lỗi, xếp bảng mạch vào khay. Kỹ thuật viên lo cài đặt và sửa máy.
Kiểm tra quang học và kiểm tra bằng mắt. Máy chụp ảnh tự động phát hiện lỗi hàn, lệch linh kiện; công nhân xác nhận lại những điểm máy nghi ngờ, kiểm tra ngoại quan dưới kính lúp hoặc đèn chiếu, loại bỏ hàng trầy xước, bám bụi.
Lắp ráp thủ công. Gắn cáp, gắn vỏ, dán băng keo, bắt vít nhỏ, lắp mô đun camera, loa, màn hình. Mỗi người một vài thao tác lặp lại theo nhịp chuyền, có tiêu chuẩn thời gian cho từng thao tác.
Kiểm tra chức năng. Đặt sản phẩm vào máy test, đọc kết quả đạt hoặc không đạt, tách hàng lỗi chuyển sang khâu sửa. Có khâu thử âm thanh, thử sáng, thử kết nối.
Đóng gói và kho. Đếm, dán tem nhãn mã vạch, đóng thùng, quét mã nhập kho, chuẩn bị xuất hàng. Người làm kho có thể phải lái xe nâng tay, xe nâng điện.
Phòng sạch: vì sao phải mặc đồ kín và kiêng nhiều thứ
Linh kiện điện tử ngày nay rất nhỏ, một hạt bụi hay một sợi tóc rơi vào cũng có thể làm hỏng sản phẩm. Vì vậy, nhiều khâu làm trong phòng sạch: không khí được lọc liên tục, áp suất trong phòng cao hơn bên ngoài để bụi không lọt vào, nhiệt độ và độ ẩm giữ ổn định. Trước khi vào, công nhân thay đồ chuyên dụng che kín đầu, tóc, người, đeo khẩu trang, găng tay, đi giày riêng, qua buồng thổi khí để loại bụi.
Đi kèm là những quy định nghe có vẻ khắt khe với người mới: không trang điểm đậm, không dùng nước hoa, không mang đồ ăn, giấy thường, điện thoại cá nhân vào khu sản xuất; móng tay cắt ngắn; tóc buộc gọn trong mũ. Nhiều nơi còn yêu cầu đeo vòng chống tĩnh điện nối đất, vì tĩnh điện từ cơ thể có thể phá hỏng linh kiện mà mắt không thấy.
Mặc đồ kín nhiều giờ trong phòng điều hoà ổn định thì không nóng, nhưng dễ khô da, khô mắt, khó chịu lúc đầu. Đa số người làm quen sau vài tuần. Uống đủ nước trong giờ nghỉ, dùng kem dưỡng da phù hợp quy định của nhà máy, và báo ngay cho quản lý nếu bị dị ứng với găng tay hay đồ bảo hộ để được đổi loại khác.
Vì sao vào làm phải kiểm tra mắt và kiểm tra tay
Ở khâu kiểm tra và lắp ráp, công nhân phải nhìn chi tiết rất nhỏ trong nhiều giờ, phân biệt các màu dây, màu vạch, các vết xước mờ. Vì thế, buổi tuyển dụng thường có bài kiểm tra thị lực, kiểm tra mù màu, có nơi kiểm tra cả độ khéo tay bằng bài xếp chi tiết, gắp linh kiện bằng nhíp trong thời gian quy định.
Người cận thị nhẹ vẫn có thể làm được nếu đeo kính đúng độ và đạt mức thị lực yêu cầu khi đeo kính. Người mù màu thường không được xếp vào các khâu phải phân biệt màu, nhưng có thể được xếp khâu khác tuỳ nhà máy. Bạn nên đi khám mắt trước khi xin việc, để biết mình đang ở mức nào và đeo kính phù hợp, tránh bị loại ở vòng đầu chỉ vì chưa chỉnh kính.
Bài kiểm tra tay không nhằm loại người, mà để xếp người vào đúng khâu. Người khéo tay, nhanh được đưa vào lắp ráp; người cẩn thận, kiên nhẫn được đưa vào kiểm tra. Sau vài tháng, nếu thấy không hợp, bạn có thể đề nghị chuyển khâu với tổ trưởng.
Giữ sức khoẻ khi làm chuyền điện tử nhiều năm
Những vấn đề sức khoẻ hay gặp ở công nhân điện tử và cách phòng mà người làm lâu năm chia sẻ:
- Mỏi mắt, khô mắt: sau mỗi quãng làm việc, nhìn ra xa vài chục giây khi được phép, chớp mắt đều, ngủ đủ giấc. Khám mắt định kỳ, thay kính khi độ tăng.
- Đau cổ, vai, cổ tay: chỉnh ghế, bàn đúng tư thế, tận dụng giờ nghỉ để vươn vai, xoay cổ tay. Đau kéo dài thì đi khám, đừng tự uống thuốc giảm đau kéo dài.
- Đau chân, giãn tĩnh mạch: người đứng nhiều nên đi giày vừa chân, vận động bắp chân khi nghỉ, tránh đứng yên một tư thế quá lâu.
- Rối loạn giấc ngủ khi đổi ca: giữ phòng ngủ tối và yên khi ngủ ngày, hạn chế cà phê sát giờ ngủ, ăn nhẹ trước ca đêm thay vì ăn no.
- Căng thẳng, mệt mỏi kéo dài: giữ một hoạt động ngoài giờ làm, gọi điện về nhà, gặp bạn bè. Ngày nghỉ, một buổi đi dạo đầm Vạc, hồ Thanh Lanh hay lên chân núi Tam Đảo cũng giúp đầu óc nhẹ đi.
- Khám sức khoẻ định kỳ: nhà máy tổ chức theo quy định; hãy đọc kết quả, hỏi bác sĩ khi có chỉ số bất thường, không bỏ qua.
Trang này không thay lời khuyên của bác sĩ. Khi có triệu chứng kéo dài như đau đầu, nhìn mờ, tê tay, mất ngủ nhiều tuần, hãy đi khám ở cơ sở y tế theo thẻ bảo hiểm y tế của bạn.
Lao động nữ trên chuyền điện tử: quyền lợi cần biết
Ở nhiều nhà máy điện tử vùng Bá Thiện, Khai Quang, phụ nữ chiếm phần đông trên chuyền. Bộ luật Lao động năm 2019 có một chương riêng về lao động nữ. Một số điểm chính: lao động nữ mang thai từ tháng thứ bảy, hoặc từ tháng thứ sáu nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, không bị sử dụng làm thêm giờ, làm việc ban đêm và đi công tác xa; người nuôi con dưới mười hai tháng cũng được bảo vệ tương tự, trừ khi tự đồng ý. Người làm công việc nặng nhọc khi mang thai được chuyển sang việc nhẹ hơn hoặc giảm giờ làm theo quy định.
Lao động nữ trong thời gian hành kinh được nghỉ một khoảng thời gian mỗi ngày; người nuôi con dưới mười hai tháng tuổi được nghỉ thêm mỗi ngày trong giờ làm để cho con bú, vắt sữa, vẫn hưởng đủ lương. Người sử dụng lao động không được sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng với người lao động vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con nhỏ, trừ một số trường hợp luật quy định. Chế độ thai sản do bảo hiểm xã hội chi trả khi bạn đã đóng đủ thời gian theo quy định.
Chi tiết các điều khoản có thể được hướng dẫn bổ sung bằng văn bản mới; khi cần, hãy hỏi công đoàn cơ sở, phòng nhân sự hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội. Nhiều nhà máy lớn trong vùng có phòng vắt sữa, có hỗ trợ gửi trẻ; hãy hỏi trước để chuẩn bị.
Làm điện tử bao lâu thì nên tính bước tiếp theo
Phần lớn công nhân điện tử trong vùng là người trẻ, làm vài năm rồi chuyển việc, về quê, hoặc lên vị trí cao hơn. Không có thời hạn nào là "đúng"; điều đáng làm là định kỳ tự hỏi mình học được gì thêm sau mỗi năm. Người chỉ lặp một thao tác suốt nhiều năm sẽ khó chuyển việc khi nhà máy giảm đơn hàng.
Có ba hướng phổ biến. Một là lên trong chính nhà máy: từ công nhân thành người kiểm tra, tổ phó, tổ trưởng, nhân viên đào tạo thao tác mới. Hai là học nghề kỹ thuật như điện tử, bảo trì máy SMT, để thành kỹ thuật viên, công việc ít lặp lại hơn và cần nhiều hơn. Ba là học ngoại ngữ, nhất là tiếng Hàn, tiếng Trung, để chuyển sang văn phòng, phiên dịch, mua hàng.
Những người đã chọn hướng nào cũng nói một điều giống nhau: bắt đầu sớm. Học ngoại ngữ vài buổi tối mỗi tuần từ năm đầu tiên dễ hơn nhiều so với đợi đến khi muốn nghỉ chuyền mới học. Một số nhà máy hỗ trợ học phí hoặc mở lớp nội bộ; đó là cơ hội nên tận dụng.
Một ngày ca của công nhân điện tử ở Bá Thiện
Mỗi nhà máy có giờ giấc riêng; trình tự dưới đây là khung chung của một ca mười hai tiếng mà nhiều người làm ở các khu Bình Xuyên kể lại, giúp người mới hình dung:
- Trước ca: rời phòng trọ sớm, gửi xe ở bãi của nhà máy hoặc xuống xe đưa đón, quẹt thẻ qua cổng. Nhiều người ăn sáng ở quán đầu ngõ hoặc tại bếp ăn nhà máy nếu có suất sáng.
- Thay đồ và họp đầu ca: cất đồ cá nhân vào tủ, thay đồng phục hoặc đồ phòng sạch, qua buồng thổi khí. Tổ trưởng họp nhanh vài phút: sản lượng cần đạt, lỗi của ca trước, lưu ý an toàn.
- Nửa đầu ca: làm theo nhịp chuyền, có giờ nghỉ ngắn giữa chừng theo nội quy. Ai cần đi vệ sinh, uống nước thì báo người đứng thay để chuyền không dừng.
- Giờ ăn ca: ăn tại bếp ăn tập thể của nhà máy theo lượt từng bộ phận. Đây là lúc nhiều người tranh thủ gọi điện về nhà, nghỉ mắt.
- Nửa sau ca: làm tiếp đến hết sản lượng; cuối ca dọn bàn, bàn giao cho ca sau, ghi sổ những lỗi gặp phải.
- Sau ca: thay đồ, quẹt thẻ ra, đường về đông xe. Người làm ca đêm về phòng khi trời vừa sáng, cần ăn nhẹ và ngủ ngay để giữ sức cho đêm sau.
Lịch hai ca mười hai tiếng thường xoay ngày và đêm theo tuần hoặc nửa tháng. Người mới nên dành tuần đầu để quen nhịp, đừng nhận thêm việc làm thêm bên ngoài ngay khi chưa thích nghi.
Câu hỏi thường gặp
Làm điện tử có độc hại không?
Phần lớn khâu lắp ráp, kiểm tra trong phòng sạch không tiếp xúc trực tiếp hoá chất nguy hiểm. Một số khâu như hàn, làm sạch bảng mạch, phủ keo có dùng hoá chất, phải có thông gió, đồ bảo hộ và đào tạo an toàn. Bạn có quyền được biết về hoá chất ở nơi mình làm và được trang bị bảo hộ phù hợp.
Không có kinh nghiệm có xin làm điện tử được không?
Được. Đa số nhà máy điện tử ở Khai Quang, Bá Thiện nhận người chưa có kinh nghiệm và đào tạo tại chỗ trong những ngày đầu. Yêu cầu chính là đủ tuổi lao động, sức khoẻ, thị lực đạt và chấp nhận làm theo ca, tuân thủ quy định phòng sạch.
Cận thị có đi làm điện tử được không?
Thường được nếu đeo kính đúng độ và đạt mức thị lực yêu cầu khi đeo kính. Mỗi nhà máy có ngưỡng riêng cho từng khâu. Nên đi khám mắt, đo lại kính trước khi đi phỏng vấn để không bị loại vì kính cũ không còn đúng độ.
Làm ca đêm lâu có hại sức khoẻ không?
Làm đêm kéo dài làm rối nhịp sinh học, dễ mất ngủ, mệt mỏi, ăn uống thất thường. Ngủ đủ giờ vào ban ngày trong phòng tối, ăn nhẹ trước ca, hạn chế chất kích thích và khám sức khoẻ định kỳ giúp giảm ảnh hưởng. Có vấn đề kéo dài thì nên gặp bác sĩ.
Mang thai có phải nghỉ việc ở nhà máy điện tử không?
Không. Pháp luật bảo vệ lao động nữ mang thai: không bị cho thôi việc vì lý do mang thai, được chuyển việc nhẹ hơn khi cần, không làm đêm và thêm giờ từ một giai đoạn thai kỳ theo quy định. Hãy báo cho phòng nhân sự sớm để được sắp xếp phù hợp.
Phòng sạch có cho mang điện thoại vào không?
Phần lớn nhà máy điện tử không cho mang điện thoại cá nhân vào khu sản xuất, vì lý do bụi, tĩnh điện và bảo mật sản phẩm. Nhà máy thường có tủ gửi đồ. Người nhà cần liên lạc gấp nên gọi qua số của bộ phận hoặc tổng đài nhà máy.