Theo Bộ luật Lao động năm 2019, giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần; làm thêm giờ phải được người lao động đồng ý và bị giới hạn theo ngày, tháng, năm; tiền làm thêm tối thiểu bằng 150% lương giờ vào ngày thường, 200% vào ngày nghỉ hằng tuần và 300% vào ngày lễ, tết. Làm ban đêm, tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng, được trả thêm ít nhất 30%.
Ở các khu công nghiệp vùng Vĩnh Phúc cũ, nơi phần lớn nhà máy điện tử chạy liên tục hai ca hoặc ba ca, những con số này quyết định thu nhập và sức khoẻ của người lao động. Bài viết giải thích các khái niệm trên bảng công, cách tự kiểm số giờ, những giới hạn luật đặt ra và việc nên làm khi thấy bảng công sai. Các tỉ lệ dẫn ở đây là mức tối thiểu theo luật; văn bản hướng dẫn có thể thay đổi, nên khi cần chính xác hãy đối chiếu quy định hiện hành và nội quy của nhà máy.
Các kiểu chia ca thường gặp ở khu công nghiệp vùng này
Mỗi nhà máy chọn cách chia ca theo dây chuyền và đơn hàng. Bảng dưới mô tả ba kiểu phổ biến ở các khu Khai Quang, Bình Xuyên, Bá Thiện:
| Kiểu ca | Cách làm | Thường gặp ở | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Giờ hành chính | Làm ban ngày, nghỉ trưa, tăng ca buổi tối khi có hàng | Cơ khí nhỏ, may, kho, văn phòng | Tăng ca dồn vào cuối tuần, cuối tháng |
| Ba ca tám tiếng | Sáng, chiều, đêm, đổi ca theo tuần | Dây chuyền chạy liên tục | Ca đêm phải được trả thêm theo luật |
| Hai ca mười hai tiếng | Ngày và đêm, mỗi ca gồm giờ chuẩn cộng giờ làm thêm | Nhiều nhà máy điện tử | Phần vượt giờ chuẩn là làm thêm, tính tiền và tính vào giới hạn |
| Ca gãy, ca linh hoạt | Chia ca theo đơn hàng, thay đổi trong tháng | Doanh nghiệp vừa, dịch vụ | Cần lịch ca báo trước để sắp xếp đời sống |
Điểm hay bị hiểu nhầm nhất là ca mười hai tiếng. Luật không có khái niệm "ca 12 tiếng là giờ chuẩn": trong mười hai tiếng ấy, phần vượt quá giờ làm bình thường (thường là 8 giờ, trừ giờ nghỉ giữa ca theo nội quy) là giờ làm thêm, phải được trả theo tỉ lệ làm thêm và được tính vào giới hạn làm thêm của tháng, của năm.
Giới hạn làm thêm giờ: luật đặt trần ở đâu
Bộ luật Lao động 2019 cho phép làm thêm giờ khi người lao động đồng ý, và đặt ba lớp giới hạn. Theo ngày, số giờ làm thêm không quá 50% số giờ làm bình thường; nếu doanh nghiệp áp dụng giờ làm theo tuần thì tổng giờ làm bình thường và làm thêm không quá 12 giờ một ngày. Theo tháng, không quá 40 giờ. Theo năm, không quá 200 giờ, trừ một số ngành, nghề, công việc được làm tới 300 giờ, trong đó có sản xuất, gia công sản phẩm điện, điện tử, dệt, may, da giày.
Điều đó có nghĩa là nhiều nhà máy điện tử ở Bá Thiện, Khai Quang thuộc nhóm được làm thêm tới 300 giờ một năm, nhưng giới hạn tháng vẫn phải tuân theo, và khi làm thêm trên 200 giờ, doanh nghiệp phải thông báo với cơ quan quản lý lao động theo quy định. Trong một số giai đoạn đặc biệt, Nhà nước từng ban hành quy định tạm thời nâng giới hạn tháng; những quy định như vậy có thời hạn, nên con số đúng là con số của văn bản đang có hiệu lực.
Một chi tiết quan trọng khác: làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động. Ngoài các trường hợp đặc biệt luật liệt kê như thiên tai, hoả hoạn, bảo vệ tính mạng, doanh nghiệp không được ép làm thêm. Nhiều nhà máy cho ký phiếu đăng ký tăng ca; hãy đọc kỹ trước khi ký, và biết rằng bạn có quyền từ chối nếu sức khoẻ không cho phép. Lao động nữ mang thai từ một giai đoạn thai kỳ và người nuôi con nhỏ được luật bảo vệ riêng về làm thêm, làm đêm.
Tiền làm thêm giờ và làm ban đêm: các tỉ lệ tối thiểu
Bảng dưới gói các tỉ lệ tối thiểu theo Bộ luật Lao động 2019, tính trên tiền lương theo công việc đang làm. Doanh nghiệp có thể trả cao hơn theo thoả thuận, không được trả thấp hơn:
| Trường hợp | Tối thiểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Làm thêm vào ngày thường | 150% | So với tiền lương giờ của ngày làm việc bình thường |
| Làm thêm vào ngày nghỉ hằng tuần | 200% | Thường là chủ nhật, tuỳ lịch nghỉ của nhà máy |
| Làm thêm vào ngày lễ, tết, ngày nghỉ có hưởng lương | 300% | Chưa kể tiền lương ngày lễ, tết mà người lao động vẫn được hưởng |
| Làm việc vào ban đêm (22 giờ – 6 giờ) | Thêm ít nhất 30% | Tính trên tiền lương của giờ làm bình thường |
| Làm thêm vào ban đêm | Thêm 20% nữa | Cộng với tiền làm đêm và tiền làm thêm theo ngày tương ứng |
Ví dụ giả định để hiểu cơ chế: nếu một giờ làm bình thường của bạn được tính là X, thì một giờ làm thêm ngày thường tối thiểu là 1,5X; một giờ làm thêm vào chủ nhật tối thiểu là 2X. Ca đêm có thêm phần phụ trội đêm. Cách tính chi tiết cho ca chéo qua 22 giờ có thể khá rắc rối, nên hãy đề nghị phòng nhân sự giải thích một bảng lương mẫu ngay tháng đầu.
Nghỉ giữa ca, nghỉ chuyển ca và nghỉ hằng tuần
Người làm việc liên tục từ 6 giờ trở lên được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục; làm ban đêm thì ít nhất 45 phút. Thời gian nghỉ giữa giờ này được tính vào thời giờ làm việc. Ngoài ra, người làm theo ca được nghỉ ít nhất 12 giờ trước khi chuyển sang ca khác. Đây là lý do nhiều nhà máy ở Bình Xuyên đổi ca vào đầu tuần, có một ngày nghỉ xen giữa khi chuyển từ đêm sang ngày.
Mỗi tuần, người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Nếu do chu kỳ sản xuất không thể nghỉ theo tuần, doanh nghiệp phải bảo đảm bình quân mỗi tháng ít nhất 4 ngày nghỉ. Ngày nghỉ cụ thể do nội quy quy định; nhà máy chạy liên tục thì ngày nghỉ của mỗi người có thể rơi vào giữa tuần, luân phiên theo tổ.
Với công nhân trẻ xa nhà, nghỉ giữa tuần có cái lợi là đi chợ, đi khám, làm giấy tờ ở xã vắng người, đi chơi hồ Đại Lải, Tam Đảo không đông như cuối tuần. Cái bất lợi là khó trùng ngày nghỉ với bạn bè, người thân. Nhiều người chọn xin đổi tổ để trùng lịch với người cùng phòng, cùng quê; hỏi tổ trưởng xem có thể sắp xếp được không.
Nhiều công nhân ở Bình Xuyên, Vĩnh Yên quê ở Phú Thọ cũ, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Yên Bái cũ, nên hay xin dồn ngày nghỉ hằng tuần với phép năm để về quê vài ngày, nhất là mùa gặt, ngày giỗ, đám cưới trong họ. Cách làm an toàn là đăng ký trước theo đúng quy trình của nhà máy, nhờ tổ trưởng xác nhận lịch, và giữ lại tin nhắn hay phiếu duyệt nghỉ. Về quê rồi mà nhà máy đổi lịch ca đột ngột, bạn có căn cứ để trao đổi lại, không bị tính là nghỉ tự do.
Nghỉ phép năm, nghỉ lễ tết và nghỉ việc riêng
Phép năm. Người làm đủ 12 tháng cho một người sử dụng lao động được nghỉ hằng năm, hưởng nguyên lương, 12 ngày làm việc với điều kiện làm việc bình thường; công việc nặng nhọc, độc hại được nhiều hơn theo quy định. Cứ đủ 5 năm làm việc thì được thêm 1 ngày. Làm chưa đủ năm thì phép tính theo tỉ lệ số tháng làm việc. Phép chưa nghỉ hết khi thôi việc thì được thanh toán tiền.
Lễ, tết. Bộ luật Lao động 2019 quy định các ngày nghỉ lễ, tết hưởng nguyên lương gồm Tết Dương lịch, Tết Âm lịch, Giỗ Tổ Hùng Vương, ngày Chiến thắng 30/4, Quốc tế Lao động 1/5 và Quốc khánh 2/9; số ngày cụ thể và cách hoán đổi do văn bản từng năm hướng dẫn. Với người làm ở vùng đất tổ Phú Thọ, ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng Ba âm lịch càng có ý nghĩa.
Nghỉ việc riêng có lương. Kết hôn, con đẻ, con nuôi kết hôn, cha mẹ, vợ chồng, con mất được nghỉ một số ngày hưởng nguyên lương theo luật; cần báo cho người sử dụng lao động.
Nghỉ không lương. Một số trường hợp được nghỉ không hưởng lương sau khi báo; ngoài ra, có thể thoả thuận nghỉ không lương với nhà máy. Nên làm bằng văn bản để khỏi bị tính là tự ý bỏ việc.
Tự ý bỏ việc. Nghỉ không báo, không có lý do chính đáng nhiều ngày có thể bị xử lý kỷ luật, nặng nhất là sa thải theo nội quy. Gặp việc gấp ở quê, hãy gọi báo tổ trưởng hoặc nhân sự ngay.
Tự kiểm bảng công và phiếu lương mỗi tháng
Sai sót trong bảng công không hiếm, nhất là ở nhà máy đông người, đổi ca nhiều. Kiểm theo thứ tự này giúp phát hiện sớm:
- Ghi lại giờ vào, giờ ra mỗi ngày, ngày làm ca nào, có làm thêm không. Một cuốn sổ nhỏ hay ghi chú trên điện thoại là đủ.
- Khi nhận bảng công tạm tính hoặc xem trên ứng dụng của nhà máy, so số ngày công, số giờ làm thêm ngày thường, chủ nhật, lễ, số giờ làm đêm với ghi chép của mình.
- Đọc phiếu lương: lương theo hợp đồng, phụ cấp, tiền làm thêm, tiền làm đêm, thưởng chuyên cần, các khoản khấu trừ như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, đoàn phí công đoàn nếu có, thuế thu nhập cá nhân nếu thuộc diện.
- Thấy chênh lệch, hỏi tổ trưởng hoặc bộ phận tiền lương ngay trong tháng, mang theo ghi chép. Phần lớn sai sót được sửa ở kỳ lương sau.
- Nếu đã hỏi mà không được giải quyết, liên hệ công đoàn cơ sở. Bước tiếp theo là đề nghị hoà giải viên lao động hoặc cơ quan quản lý lao động của tỉnh hướng dẫn.
Luật cấm doanh nghiệp dùng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho việc xử lý kỷ luật lao động. Nếu phiếu lương có khoản "phạt" vì đi muộn, sai thao tác, hãy hỏi rõ căn cứ; khoản khấu trừ hợp pháp chỉ trong những trường hợp luật cho phép, ví dụ bồi thường thiệt hại theo quy trình, và có mức giới hạn.
Câu hỏi thường gặp
Ca 12 tiếng có phải là làm thêm giờ không?
Phần vượt quá giờ làm bình thường theo nội quy, thường là 8 giờ một ngày, là làm thêm giờ. Phần đó phải được trả theo tỉ lệ làm thêm và tính vào giới hạn làm thêm của tháng, của năm. Bạn nên xem phiếu lương có tách riêng số giờ làm thêm hay không.
Nhà máy bắt tăng ca có được từ chối không?
Làm thêm giờ phải có sự đồng ý của người lao động, trừ những trường hợp đặc biệt luật quy định như thiên tai, hoả hoạn, sự cố đe doạ tính mạng, tài sản. Bạn có thể từ chối khi sức khoẻ không cho phép hoặc có việc riêng, nên báo sớm và lịch sự với tổ trưởng.
Làm ca đêm được trả thêm bao nhiêu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, giờ làm việc ban đêm từ 22 giờ đến 6 giờ sáng được trả thêm ít nhất 30% tiền lương của giờ làm bình thường. Nếu làm thêm vào ban đêm, còn được thêm 20% nữa, cộng với tiền làm thêm giờ tương ứng.
Mới vào làm vài tháng có được nghỉ phép năm không?
Có, theo tỉ lệ. Người làm chưa đủ 12 tháng được tính số ngày phép tương ứng với số tháng đã làm. Cách nghỉ cụ thể, có cần đăng ký trước bao nhiêu ngày, do nội quy của nhà máy quy định; hãy hỏi phòng nhân sự.
Đi làm muộn vài phút có bị trừ lương không?
Nhà máy được trả lương theo thời gian làm việc thực tế, nên phút không làm có thể không được tính công. Nhưng luật cấm phạt tiền hay cắt lương như một hình thức kỷ luật. Nếu khoản trừ lớn hơn thời gian thực tế đi muộn, hãy hỏi căn cứ và báo công đoàn.
Làm vào ngày lễ được trả thế nào?
Nếu ngày lễ, tết là ngày nghỉ có hưởng lương mà bạn vẫn đi làm, tiền làm thêm tối thiểu là 300% tiền lương giờ, chưa kể tiền lương của ngày lễ, tết bạn vẫn được hưởng. Nếu làm đêm vào ngày đó, còn có thêm phụ trội đêm theo quy định.