Phía tây vùng Vĩnh Phúc cũ là vùng trung du Lập Thạch – Sông Lô: đồi gò thấp, làng xen giữa ruộng bậc và hồ chứa, phía xa là sông Lô và núi bên Tuyên Quang. Một vòng xe máy trong ngày từ Vĩnh Yên có thể ghé hồ Vân Trục, tháp Bình Sơn ở Tam Sơn, đền thờ Trần Nguyên Hãn ở Sơn Đông, ra bờ sông Lô và một phiên chợ quê, rồi về trước tối.
Đây không phải vùng du lịch đông khách. Không có khu nghỉ lớn, ít dịch vụ, đường nhiều đoạn nhỏ — đổi lại là cảnh trung du còn nguyên dáng cũ, ít bị đô thị hoá và khu công nghiệp chạm tới. Hợp với người đi xe máy thích đường làng, người muốn thấy một mặt khác của Vĩnh Phúc ngoài Tam Đảo, Tây Thiên.
Tên gọi sau 1/7/2025: huyện Lập Thạch và Sông Lô không còn; vùng này chia thành các xã mới của tỉnh Phú Thọ như Lập Thạch, Hợp Lý, Liên Hoà, Thái Hoà, Tiên Lữ, Sơn Đông, Tam Sơn, Sông Lô, Hải Lựu, Yên Lãng.
Các điểm trên vòng và đơn vị mới
Bảng ghép điểm dừng với xã mới theo sắp xếp đơn vị hành chính 2025, kèm tên cũ để hỏi đường.
| Điểm | Vùng cũ | Xã mới (tỉnh Phú Thọ) | Xem gì |
|---|---|---|---|
| Hồ Vân Trục | Xã Vân Trục, huyện Lập Thạch | Xã Lập Thạch | Hồ chứa giữa đồi, rừng trồng, bờ cỏ |
| Đền thờ Trần Nguyên Hãn | Xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch | Xã Sơn Đông | Khu di tích thờ danh tướng thời Lê sơ |
| Tháp Bình Sơn | Thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô | Xã Tam Sơn | Tháp gạch cổ thời Trần |
| Bờ sông Lô | Các xã ven sông của Sông Lô cũ | Xã Sông Lô, xã Hải Lựu, xã Yên Lãng… | Bãi bồi, bến sông, núi bên kia sông |
| Hải Lựu | Xã Hải Lựu, huyện Sông Lô | Xã Hải Lựu | Làng nghề đá, hội chọi trâu đầu năm |
Lịch sử, kiến trúc của tháp Bình Sơn và khu đền thờ Trần Nguyên Hãn được viết riêng ở mục Di tích và lễ hội của trang. Bài này chỉ nói chuyện đi lại, dừng chân và cảnh trên đường.
Lộ trình gợi ý trong một ngày
Lộ trình xuất phát từ Vĩnh Yên, đi theo chiều kim đồng hồ. Thời gian chỉ là ước lượng cho người đi chậm, có dừng chụp ảnh; hỏi đường người dân khi ứng dụng bản đồ dẫn vào ngõ hẹp.
- Sáng sớm: rời Vĩnh Yên đi qua vùng Tam Dương lên Lập Thạch. Ăn sáng ở khu trung tâm xã Lập Thạch (thị trấn cũ), nơi có chợ và quán bình dân.
- Giữa buổi sáng: ra hồ Vân Trục, đi một đoạn đường ven hồ, ngồi nghỉ ở bờ cỏ nhìn mặt nước giữa đồi.
- Gần trưa: đến khu đền thờ Trần Nguyên Hãn ở Sơn Đông, tham quan trong trang phục lịch sự, giữ trật tự.
- Trưa: ăn trưa ở một quán quê; nếu đúng mùa và quán có, thử món cá thính — đặc sản lên men của Lập Thạch — với lưu ý chỉ ăn ở nơi làm sạch sẽ.
- Đầu giờ chiều: sang Tam Sơn xem tháp Bình Sơn; tháp đứng giữa khuôn viên chùa, chụp ảnh từ sân, không leo trèo.
- Chiều: ra bờ sông Lô, ngắm bãi bồi và núi bên kia sông; nếu còn thời gian, ghé Hải Lựu xem các xưởng đá.
- Chiều muộn: quay về Vĩnh Yên trước khi trời tối, vì đường làng nhiều đoạn thiếu đèn.
Nếu xuất phát từ Hà Nội, nên ngủ một đêm ở Vĩnh Yên hoặc chia vòng làm hai ngày. Đi một ngày từ Hà Nội rồi về luôn thì phần lớn thời gian sẽ ở trên đường lớn.
Hồ Vân Trục: mặt nước giữa đồi
Hồ Vân Trục là hồ chứa nước ở vùng xã Vân Trục cũ, nay thuộc xã Lập Thạch. Cũng như nhiều hồ của vùng trung du, đây là công trình thuỷ lợi làm ra để giữ nước tưới cho đồng ruộng phía dưới; cảnh quanh hồ là đồi thấp, rừng trồng, bờ cỏ và vài khu dân cư lác đác. Không có khu dịch vụ lớn như Đại Lải, nên không khí yên và chậm hơn nhiều.
Người đi xe máy thường dừng ở thân đập hoặc các đoạn đường men hồ để nghỉ chân, chụp ảnh. Buổi sáng sương mỏng trên mặt nước, đồi xa ẩn hiện; chiều muộn ánh nắng xiên vàng trên mặt hồ. Mực nước thay đổi theo mùa, mùa khô lộ ra những bãi đất ven bờ.
Lưu ý quen thuộc với mọi hồ chứa: không tắm, không cho trẻ chơi sát mép nước, đỗ xe xa mép bờ có dấu sạt. Đường quanh hồ có đoạn nhỏ và vắng; đi chậm, nhường đường cho xe công nông, trâu bò của người dân.
Đền thờ Trần Nguyên Hãn và tháp Bình Sơn: hai điểm dừng di tích
Lập Thạch là quê của Trần Nguyên Hãn, danh tướng có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đầu thế kỷ 15. Khu đền thờ ông ở vùng Sơn Đông cũ là điểm dừng mà người địa phương thường giới thiệu cho khách. Khi ghé, ăn mặc lịch sự, nói khẽ, không leo lên bệ, tượng hay chạm vào hiện vật; xem các bảng hướng dẫn tại chỗ và hỏi người trông coi nếu muốn biết thêm.
Tháp Bình Sơn ở vùng Tam Sơn cũ là ngọn tháp gạch cổ, thường được giới thiệu là có từ thời Trần, với những lớp gạch nung trang trí hoa văn. Tháp đứng trong khuôn viên chùa của làng, xung quanh là nhà dân và vườn cây. Đây là di tích được bảo vệ, nên chỉ ngắm, chụp ảnh từ sân, không chạm, không trèo lên bệ tháp.
Hai điểm này cách nhau một quãng không xa, dễ ghép trong một buổi. Lịch sử chi tiết, kiến trúc và câu chuyện quanh hai di tích đã có bài riêng trong mục Di tích và lễ hội; ở đây chỉ cần nhớ chúng là "cột mốc" giúp vòng trung du có chiều sâu hơn một chuyến chạy xe ngắm cảnh.
Bờ sông Lô và làng đá Hải Lựu
Sông Lô chảy từ phía Tuyên Quang xuống, làm ranh giới tự nhiên ở phía tây vùng Vĩnh Phúc cũ trước khi đổ vào sông Hồng ở khu vực Việt Trì. Đứng ở bờ phía Vĩnh Phúc cũ, bạn nhìn sang những dãy đồi núi bên kia sông, bãi bồi trồng ngô, rau màu, và những con thuyền chở cát. Mùa nước cạn, bãi rộng, có chỗ ra sát mép nước được; mùa lũ, nước đục và chảy xiết, không nên xuống gần.
Hải Lựu là xã ven sông được biết đến với nghề chế tác đá và hội chọi trâu đầu năm. Đi qua làng, bạn sẽ thấy các xưởng đá với những khối đá đang được đục đẽo thành tượng, bia, đồ trang trí. Xưởng là nơi làm việc, có bụi và máy cắt đá nguy hiểm; muốn xem thì xin phép chủ xưởng, đứng ở khoảng cách an toàn và không để trẻ chạy vào.
Hội chọi trâu ở Hải Lựu diễn ra vào dịp đầu năm âm lịch. Nếu muốn đi xem, hỏi trước chính quyền xã về lịch cụ thể và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức về chỗ đứng xem, vì trâu chọi là con vật khoẻ và khó đoán.
Đi xe máy vùng trung du: kinh nghiệm thực tế
Đường nhỏ, nhiều dốc ngắn. Đường liên xã trong vùng đồi gò lên xuống liên tục, có đoạn cua khuất giữa hai sườn đồi. Đi chậm, bấm còi ở khúc cua, đi sát bên phải.
Ứng dụng bản đồ không phải lúc nào cũng đúng. Có lúc nó dẫn vào đường đất hoặc lối vào ruộng. Thấy đường hẹp dần, dừng lại hỏi người dân; người trung du thường rất nhiệt tình chỉ đường.
Đổ xăng trước khi vào vùng sâu. Cây xăng tập trung ở các trung tâm xã và dọc trục đường chính; đường làng có thể đi khá xa mới gặp.
Mang nước và đồ ăn nhẹ. Quán xá thưa hơn vùng đô thị, nhất là quanh hồ và trên các đoạn đường đồi.
Chú ý xe chở vật liệu, xe công nông. Một số tuyến có xe tải chở cát, đá từ bãi sông và xưởng đá; giữ khoảng cách, không vượt ở đoạn khuất.
Về trước khi trời tối. Đường làng nhiều đoạn không có đèn, có trâu bò, chó thả rông và người đi bộ ven đường vào chiều tối.
Chợ quê, món ăn và người trung du
Vùng Lập Thạch – Sông Lô có những phiên chợ quê họp ở các trung tâm xã: rau, cá sông, gà đồi, đồ khô, nông cụ, quần áo. Đi chợ buổi sáng là cách hay để thấy nhịp sống của vùng. Hỏi giá trước khi mua, mua vừa đủ, và đừng ngạc nhiên nếu người bán hỏi han bạn từ đâu đến.
Món được nhắc nhiều nhất của vùng là cá thính Lập Thạch, cá được ướp với thính gạo rang rồi ủ chua, thường ăn cuốn lá. Đây là món lên men, nên chỉ ăn ở nơi bạn tin là làm sạch sẽ, bảo quản đúng cách; người có bệnh tiêu hoá hoặc phụ nữ mang thai nên thận trọng. Cách làm và cách ăn có bài riêng ở mục Ẩm thực và đặc sản.
Người trung du thường nói chậm, hiếu khách. Lập Thạch xưa có tiếng là đất hiếu học, nhiều làng giữ nhà thờ họ, văn chỉ, gắn với truyền thống khoa cử. Khi ghé đình, nhà thờ họ hay văn chỉ của làng, xin phép người trông coi, ăn mặc lịch sự và giữ yên lặng — đó là không gian chung của cộng đồng, không phải điểm tham quan.
Chia vòng làm hai ngày hoặc ghép với điểm khác
Nếu không vội, chia vòng trung du làm hai ngày sẽ thong thả hơn nhiều. Ngày đầu đi hồ Vân Trục và đền thờ Trần Nguyên Hãn, ăn trưa ở Lập Thạch, chiều ghé chợ quê rồi nghỉ ở một nhà nghỉ trung tâm xã. Ngày thứ hai sang Tam Sơn xem tháp Bình Sơn khi sáng còn mát, ra bờ sông Lô, ghé Hải Lựu, rồi quay về Vĩnh Yên vào đầu giờ chiều.
Người đã đi Tam Đảo, Tây Thiên nhiều lần có thể ghép vòng trung du với chân núi phía tây dãy Tam Đảo: từ Lập Thạch đi về phía Tam Dương, Đạo Trù, nhìn dãy núi từ một hướng khác hẳn hướng quen ở Vĩnh Yên. Người ở Việt Trì sang thì đi ngược lại: qua sông Lô vào Sông Lô cũ trước, rồi mới về Lập Thạch.
Dù đi theo hướng nào, nhớ rằng vùng trung du đẹp ở những thứ nhỏ: con đường đất đỏ giữa hai sườn đồi, ruộng lúa nhỏ dưới thung, mái ngói làng sau rặng tre. Đừng chỉ chạy từ điểm này sang điểm khác; dừng xe ở những chỗ đó vài phút mới là cái lợi của việc đi xe máy.
Câu hỏi thường gặp
Lập Thạch bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất vào tỉnh Phú Thọ và cấp huyện bị bỏ. Huyện Lập Thạch cũ được chia thành các xã mới như Lập Thạch, Hợp Lý, Liên Hoà, Thái Hoà, Tiên Lữ, Sơn Đông, tất cả thuộc tỉnh Phú Thọ.
Tháp Bình Sơn nay thuộc xã nào?
Tháp Bình Sơn ở vùng thị trấn Tam Sơn cũ của huyện Sông Lô. Theo sắp xếp đơn vị hành chính 2025, thị trấn Tam Sơn cùng xã Đồng Quế và Tân Lập hợp thành xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ. Người địa phương vẫn quen gọi là tháp Bình Sơn ở Tam Sơn.
Đi vòng Lập Thạch – Sông Lô bằng ô tô được không?
Được với các trục đường chính và đến các điểm như hồ Vân Trục, tháp Bình Sơn, đền thờ Trần Nguyên Hãn. Tuy nhiên nhiều đoạn đường làng nhỏ, khó tránh xe và khó đỗ. Xe máy linh hoạt hơn; đi ô tô thì nên hỏi đường trước và đỗ ở chỗ rộng rồi đi bộ vào.
Vùng trung du này có chỗ ngủ lại không?
Có nhà nghỉ ở các trung tâm xã, nhưng ít lựa chọn hơn Vĩnh Yên hay Tam Đảo. Nhiều người chọn đi về trong ngày từ Vĩnh Yên. Nếu muốn ở lại để đi hai ngày thong thả, hỏi trước chỗ ở và mang giấy tờ tuỳ thân để làm thủ tục lưu trú.
Mùa nào đi vòng trung du đẹp nhất?
Mùa thu và đầu đông thường dễ chịu nhất: trời khô, đường không trơn, đồi gò còn xanh và đồng lúa vào vụ. Mùa xuân có hội làng nhưng hay mưa phùn. Mùa hè nóng, có dông chiều; mùa lũ không nên xuống gần bờ sông Lô.
Có nên xuống tắm sông Lô không?
Không nên. Sông Lô có dòng chảy mạnh, đáy không đều, có hố sâu do khai thác cát, nước đục vào mùa lũ. Tắm sông ở nơi không có người trông rất nguy hiểm, kể cả với người bơi giỏi. Chỉ đứng ngắm từ bờ và giữ trẻ nhỏ tránh xa mép nước.