Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Vĩnh Phúc có 9 đơn vị hành chính cấp huyện: 2 thành phố (Vĩnh Yên, Phúc Yên) và 7 huyện (Bình Xuyên, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương, Tam Đảo, Vĩnh Tường, Yên Lạc). Từ ngày ấy, cấp huyện bị bỏ trên cả nước, và vùng Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, chỉ còn các xã, phường.
Bảy cái tên huyện không biến mất: mỗi tên được giữ cho một xã mới. Nhưng mỗi tên huyện còn mang theo một lịch sử dài hơn nhiều so với đơn vị hành chính mới mang nó. Có tên huyện xuất hiện từ thời phong kiến, có tên đặt theo núi, theo sông mới vài chục năm.
Bài này đi qua từng huyện: tên từ đâu ra, vùng đất ấy thế nào, và hiện nay tên đó còn lại ở đâu.
Chín đơn vị cấp huyện cuối cùng của Vĩnh Phúc
Bảng tóm tắt chín đơn vị cấp huyện ngay trước sáp nhập, kèm vùng địa hình và số đơn vị cấp xã mới chủ yếu lập từ mỗi nơi:
| Đơn vị cũ | Vùng | Số xã, phường mới chủ yếu từ đây | Tên còn lại ở |
|---|---|---|---|
| Thành phố Vĩnh Yên | Trung tâm, chân Tam Đảo | 2 phường | Phường Vĩnh Yên |
| Thành phố Phúc Yên | Phía đông, sát Hà Nội | 2 phường | Phường Phúc Yên |
| Huyện Bình Xuyên | Đông, đồi thấp và đồng bằng | 4 xã | Xã Bình Xuyên |
| Huyện Tam Đảo | Sườn núi Tam Đảo | 3 xã (một xã cũ sang Tam Dương Bắc) | Xã Tam Đảo |
| Huyện Tam Dương | Trung du giữa tỉnh | 4 xã | Xã Tam Dương, Tam Dương Bắc |
| Huyện Vĩnh Tường | Đồng bằng ven sông Hồng | 6 xã | Xã Vĩnh Tường |
| Huyện Yên Lạc | Đồng bằng ven sông Hồng | 5 xã | Xã Yên Lạc |
| Huyện Lập Thạch | Trung du phía tây bắc | 6 xã | Xã Lập Thạch |
| Huyện Sông Lô | Ven sông Lô, phía tây | 4 xã (một xã cũ sang Sơn Đông) | Xã Sông Lô |
Tổng cộng là 36 đơn vị. Danh sách chi tiết từng xã mới gồm những xã, thị trấn cũ nào có trong bài riêng về 36 xã, phường của vùng Vĩnh Phúc cũ trên trang này.
Vĩnh Tường và Yên Lạc: hai huyện đồng bằng cổ
Vĩnh Tường là một trong những tên đất cổ và có vị thế nhất vùng. Theo nhiều tài liệu, thời Minh Mạng đầu thế kỷ XIX, phủ Tam Đái (còn đọc Tam Đới) được đổi tên thành phủ Vĩnh Tường. "Vĩnh Tường" theo nghĩa chữ là điềm lành lâu dài, đúng lối đặt tên đất mang ý chúc tụng. Đất Vĩnh Tường là đồng bằng phù sa giữa sông Hồng và sông Phó Đáy, làng mạc dày, nhiều nghề phụ và buôn bán, với Thổ Tang là đầu mối nổi tiếng.
Yên Lạc nằm ngay phía đông Vĩnh Tường, cũng là đồng bằng ven sông Hồng. Tên huyện có từ thời phong kiến, nghĩa chữ là yên vui. Yên Lạc có di chỉ khảo cổ Đồng Đậu nổi tiếng, cho thấy người xưa đã sống ở đây từ thời đại đồ đồng, và có nhiều làng cổ như Tề Lỗ, Nguyệt Đức, Liên Châu. Phía nam huyện là các xã bãi bồi sát sông Hồng.
Thời Vĩnh Phú, hai huyện từng được nhập thành huyện Vĩnh Lạc rồi chia lại. Sau 2025, Vĩnh Tường thành sáu xã, Yên Lạc thành năm xã; hai tên huyện còn lại ở xã Vĩnh Tường và xã Yên Lạc, mỗi xã bao gồm thị trấn huyện lỵ cũ.
Lập Thạch và Sông Lô: vùng đồi phía tây
Lập Thạch là huyện trung du ở tây bắc tỉnh, đất đồi xen ruộng, nhiều sông suối nhỏ đổ ra sông Phó Đáy và sông Lô. Tên huyện có từ thời phong kiến. Lập Thạch thường được nhắc như vùng có truyền thống hiếu học, và là quê của Trần Nguyên Hãn, danh tướng khởi nghĩa Lam Sơn, người làng Sơn Đông, nơi có đền thờ ông. Cá thính là món ăn gắn với tên Lập Thạch mà người ngoài vùng hay nhắc tới.
Sông Lô là tên huyện trẻ nhất của Vĩnh Phúc. Huyện được lập năm 2008, tách từ phần phía tây huyện Lập Thạch, lấy tên con sông chảy dọc ranh giới phía tây. Sông Lô là ranh giới tự nhiên với Phú Thọ và Tuyên Quang, và trong lịch sử kháng chiến chống Pháp, tên sông gắn với những trận đánh năm 1947. Huyện có tháp Bình Sơn thời Trần ở Tam Sơn và hội chọi trâu Hải Lựu đầu xuân.
Hai huyện này là nơi duy nhất có một xã mới vượt ranh: xã Sơn Đông nhận thêm xã Cao Phong của Sông Lô. Điều đó phản ánh việc Sông Lô vốn tách ra từ Lập Thạch, nên các xã giáp ranh vẫn gần gũi nhau.
Tam Dương và Tam Đảo: trung du và núi
Tam Dương là huyện trung du ở giữa tỉnh, ngay phía tây bắc Vĩnh Yên. Tên huyện có từ trước thời Pháp. Đất Tam Dương là đồi gò thấp xen ruộng, nối vùng núi Tam Đảo với đồng bằng. Thời Vĩnh Phú, Tam Dương từng được nhập với Bình Xuyên thành một huyện lấy tên Tam Đảo, rồi chia lại.
Tam Đảo lấy tên dãy núi. Dãy Tam Đảo có ba đỉnh nổi bật là Thạch Bàn, Thiên Thị và Phù Nghĩa; nhìn từ đồng bằng những ngày mây phủ chân núi, ba đỉnh giống ba hòn đảo nổi trên biển mây, từ đó có tên "Tam Đảo". Huyện Tam Đảo hiện đại được lập năm 2003, ghép từ các xã vùng chân núi của Tam Dương, Bình Xuyên, Lập Thạch. Huyện có thị trấn núi Tam Đảo, khu di tích Tây Thiên và một phần vườn quốc gia.
Hai cái tên Tam Dương và Tam Đảo cùng bắt đầu bằng chữ "Tam" (ba) nhưng không liên quan nhau: Tam Đảo là ba đỉnh núi, còn Tam Dương là tên huyện cổ, nghĩa gốc của nó chưa có giải thích được chấp nhận rộng rãi. Người mới đến hay nhầm hai nơi, nhất là khi cả hai từng đổi ranh giới nhiều lần.
Hai huyện này cùng có xã đổi hướng khi sáp nhập: xã Tam Quan của Tam Đảo nay thuộc xã Tam Dương Bắc. Tên Tam Đảo còn lại ở xã Tam Đảo, gồm cả thị trấn núi và thị trấn Hợp Châu dưới chân núi.
Bình Xuyên: đất gốm, đất mộc, đất khu công nghiệp
Bình Xuyên là huyện phía đông, giữa Vĩnh Yên và Phúc Yên, đất đồi thấp ở phía bắc và đồng bằng ở phía nam. Tên huyện có từ thời phong kiến; theo nghĩa chữ, "bình" là bằng phẳng, "xuyên" là sông, gợi một vùng đất bằng có sông chảy qua. Đây chỉ là nghĩa của chữ, không nhất thiết là lý do đặt tên.
Bình Xuyên có hai làng nghề nổi tiếng nhất vùng: gốm sành Hương Canh và mộc Thanh Lãng. Từ cuối thập niên 1990, Bình Xuyên trở thành một trong những nơi tập trung khu công nghiệp dày nhất tỉnh, dọc quốc lộ 2 và các trục mới, với nhiều nhà máy linh kiện, cơ khí, điện tử. Cảnh quan vì thế đổi rất nhanh: đồng ruộng thành nhà xưởng, làng thành khu nhà trọ.
Sau 2025, Bình Xuyên thành bốn xã: Bình Nguyên, Bình Tuyền, Bình Xuyên, Xuân Lãng. Ba trong bốn xã giữ chữ "Bình" để nhớ tên huyện. Thị trấn Hương Canh, nơi đặt cơ quan huyện, thuộc xã Bình Nguyên chứ không thuộc xã Bình Xuyên.
Huyện lỵ cũ nay thuộc xã nào
Mỗi huyện từng có một thị trấn làm trung tâm, nơi đặt cơ quan huyện, chợ lớn, bệnh viện, trường trung học. Sau 2025, các thị trấn ấy nhập vào xã mới; không phải lúc nào cũng là xã mang tên huyện:
| Huyện cũ | Thị trấn huyện lỵ | Nay thuộc |
|---|---|---|
| Bình Xuyên | Hương Canh | Xã Bình Nguyên |
| Tam Đảo | Hợp Châu | Xã Tam Đảo |
| Tam Dương | Hợp Hoà | Xã Tam Dương |
| Vĩnh Tường | Vĩnh Tường | Xã Vĩnh Tường |
| Yên Lạc | Yên Lạc | Xã Yên Lạc |
| Lập Thạch | Lập Thạch | Xã Lập Thạch |
| Sông Lô | Tam Sơn | Xã Tam Sơn |
Hai trường hợp lệch là Bình Xuyên và Sông Lô. Người cần tới các cơ sở từng là "của huyện", như trung tâm y tế, kho bạc, chi nhánh ngân hàng, nên tìm theo tên thị trấn cũ hoặc tên cơ sở, đừng tìm theo tên xã mang tên huyện.
Các cơ sở ấy sau 2025 có thể đổi tên, đổi cơ quan quản lý hoặc phục vụ cho nhiều xã. Thông tin chính xác nên hỏi xã, phường nơi bạn ở hoặc tra cổng dịch vụ công trước khi đi.
Những huyện từng có rồi biến mất
Ngoài bảy huyện cuối cùng, vùng Vĩnh Phúc qua các thời kỳ còn có nhiều huyện khác. Đây là những tên hay gặp trong giấy tờ, tài liệu cũ:
- Yên Lãng: huyện ven sông Hồng ở phía đông nam, tiền thân của huyện Mê Linh lập năm 1977, nay là đất Hà Nội.
- Kim Anh, Đa Phúc: hai huyện phía đông thuộc tỉnh Phúc Yên rồi Vĩnh Phúc, sau nhập thành huyện Sóc Sơn và về Hà Nội.
- Mê Linh: huyện lập năm 1977, hai lần về Hà Nội, lần sau cùng từ 1/8/2008.
- Vĩnh Lạc: huyện nhập từ Vĩnh Tường và Yên Lạc thời Vĩnh Phú, sau chia lại.
- Tam Đảo (cũ): huyện nhập từ Tam Dương và Bình Xuyên thời Vĩnh Phú, khác với huyện Tam Đảo lập năm 2003.
- Lập Thạch trước 2008: rộng gần gấp đôi, vì còn bao gồm vùng sau này thành huyện Sông Lô.
Khi đọc hồ sơ cũ, gặp những tên này đừng vội nghĩ là sai. Đó là dấu vết của từng giai đoạn. Đối chiếu với năm cấp giấy là đủ để hiểu.
Từ huyện đến xã: tên huyện sống tiếp thế nào
Việc giữ bảy tên huyện cho bảy xã là một lựa chọn có chủ ý: người dân vẫn có một mốc quen để định vị, và tên gắn với lịch sử, sản vật, con người của vùng không bị xoá. Nhưng cũng tạo ra một điểm dễ nhầm: "xã Lập Thạch" hôm nay chỉ là một phần nhỏ của "huyện Lập Thạch" xưa. Một người ở Tiên Lữ, Thái Hoà hay Hợp Lý vẫn là "người Lập Thạch" theo nghĩa quê quán, nhưng địa chỉ không còn chữ Lập Thạch.
Tên huyện còn sống trong nhiều thứ khác: tên trường trung học phổ thông, tên đặc sản (cá thính Lập Thạch, su su Tam Đảo, trứng vịt Chấn Hưng), tên lễ hội, tên đội bóng, tên hội đồng hương ở Hà Nội. Những thứ ấy không đổi theo nghị quyết hành chính.
Khi viết về quê quán, lý lịch, cách ghi rõ ràng nhất là kết hợp: "quê xã Tiên Lữ, huyện Lập Thạch cũ, nay là xã Tiên Lữ, tỉnh Phú Thọ". Người đọc ở thời nào cũng hiểu. Cách ghi này cũng giúp con cháu sau này lần lại quê gốc khi tên huyện chỉ còn trong sách vở và trong lời kể của người già.
Câu hỏi thường gặp
Vĩnh Phúc có bao nhiêu huyện trước khi sáp nhập?
Ngay trước 1/7/2025, Vĩnh Phúc có 7 huyện là Bình Xuyên, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương, Tam Đảo, Vĩnh Tường, Yên Lạc, cùng 2 thành phố Vĩnh Yên và Phúc Yên, tổng cộng 9 đơn vị cấp huyện.
Bây giờ Vĩnh Phúc còn huyện không?
Không. Từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện. Vùng Vĩnh Phúc cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, gồm 36 xã, phường trực thuộc tỉnh. Tên bảy huyện được giữ làm tên bảy xã mới.
Huyện nào của Vĩnh Phúc mới nhất?
Huyện Sông Lô, lập năm 2008 từ phần phía tây huyện Lập Thạch. Trước đó, huyện Tam Đảo được lập năm 2003. Cả hai tồn tại tới hết ngày 30/6/2025.
Vì sao gọi là Tam Đảo?
Dãy núi có ba đỉnh nổi bật là Thạch Bàn, Thiên Thị và Phù Nghĩa. Khi mây phủ chân núi, ba đỉnh nhô lên như ba hòn đảo giữa biển mây, nên gọi là Tam Đảo. Huyện Tam Đảo lấy tên từ dãy núi này.
Huyện Vĩnh Tường có từ bao giờ?
Theo nhiều tài liệu, tên Vĩnh Tường có từ đầu thế kỷ XIX khi phủ Tam Đái được đổi tên thành phủ Vĩnh Tường thời Minh Mạng. Về sau Vĩnh Tường là huyện, tồn tại tới 30/6/2025, nay tên còn ở xã Vĩnh Tường.
Mê Linh có phải huyện của Vĩnh Phúc không?
Từng là, trong giai đoạn 1991–2008 (thuộc Vĩnh Phú tới 1996, rồi Vĩnh Phúc). Từ 1/8/2008, Mê Linh thuộc Hà Nội nên không nằm trong danh sách bảy huyện cuối cùng của Vĩnh Phúc.