Vĩnh Phú là tỉnh hình thành đầu năm 1968 do hợp nhất tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Phú Thọ, tỉnh lỵ đặt ở Việt Trì. Tỉnh tồn tại gần ba mươi năm, đến ngày 1/1/1997 thì được chia lại thành hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ như trước. Tên Vĩnh Phú được ghép theo lối quen thuộc: "Vĩnh" của Vĩnh Phúc, "Phú" của Phú Thọ.
Ngày nay, tên Vĩnh Phú còn gặp chủ yếu trên giấy tờ của những người sinh, học, làm việc trong khoảng 1968–1996, trên một số bia, tài liệu, và trong trí nhớ thế hệ trung niên. Từ ngày 1/7/2025, vùng đất của Vĩnh Phú cũ lại về chung một tỉnh, lần này có thêm Hoà Bình và mang tên Phú Thọ.
Bài này giải thích Vĩnh Phú gồm những gì, vì sao hợp và vì sao tách, cùng cách nhận diện tên tỉnh này trên giấy tờ.
Vì sao Vĩnh Phúc và Phú Thọ nhập làm một năm 1968
Thập niên 1960 ở miền Bắc là giai đoạn nhiều tỉnh được nhập lại thành đơn vị lớn hơn. Hà Bắc ra đời năm 1962 từ Bắc Ninh và Bắc Giang; Hà Tây năm 1965 từ Hà Đông và Sơn Tây; Hải Hưng năm 1968 từ Hải Dương và Hưng Yên. Vĩnh Phú, hình thành đầu năm 1968, nằm trong làn sóng ấy. Lý do được nêu chung là thu gọn bộ máy, tập trung lực lượng trong thời chiến, và tạo ra những tỉnh có quy mô kinh tế đủ lớn để tổ chức sản xuất.
Với hai tỉnh này, việc nhập còn có lý do tự nhiên. Vĩnh Phúc và Phú Thọ liền nhau qua sông Lô, cùng nằm trên trục đường sắt và quốc lộ 2 từ Hà Nội lên Việt Bắc và Tây Bắc. Việt Trì, ở ngã ba sông phía Phú Thọ, đã là thành phố công nghiệp từ năm 1962, có nhiều nhà máy và hạ tầng, nên được chọn làm tỉnh lỵ.
Kết quả là một tỉnh trải từ chân dãy Tam Đảo tới vùng đồi núi Thanh Sơn, Yên Lập ở phía tây, từ vùng giáp Hà Nội tới vùng giáp Yên Bái, Tuyên Quang. Vĩnh Yên và Phúc Yên lùi về vị trí thị xã của tỉnh mới.
Bản đồ hành chính phía Vĩnh Phúc thời Vĩnh Phú
Trong gần ba mươi năm, các huyện ở phía Vĩnh Phúc cũ thay đổi nhiều hơn bất kỳ giai đoạn nào khác. Những thay đổi chính, ghi theo mức các nguồn phổ biến nêu thống nhất:
- Cuối thập niên 1970, nhập huyện: Vĩnh Tường và Yên Lạc thành huyện Vĩnh Lạc; Tam Dương và Bình Xuyên thành huyện Tam Đảo (bản cũ); Lập Thạch giữ nguyên nhưng rộng hơn, bao gồm cả vùng sau này là Sông Lô.
- 1977: lập huyện Mê Linh trên đất Yên Lãng, thị xã Phúc Yên và một số xã lân cận; ở phía đông, Kim Anh và Đa Phúc nhập thành huyện Sóc Sơn.
- Cuối năm 1978: Mê Linh và Sóc Sơn chuyển về Hà Nội. Phần Vĩnh Phúc cũ trong tỉnh Vĩnh Phú thu hẹp đáng kể.
- 1991: Mê Linh trở về Vĩnh Phú; Sóc Sơn ở lại Hà Nội.
- Đầu và giữa thập niên 1990: các huyện nhập trước đó lần lượt được chia lại theo tên cũ: Vĩnh Tường, Yên Lạc, Tam Dương, Bình Xuyên.
- 1/1/1997: tỉnh Vĩnh Phú chia thành Vĩnh Phúc và Phú Thọ.
Ở phía Phú Thọ, các huyện cũng được nhập rồi chia theo cùng nhịp, chẳng hạn huyện Phong Châu lập từ các huyện vùng Lâm Thao, Phù Ninh. Trang này chỉ đi sâu vào phía Vĩnh Phúc cũ; phần Phú Thọ cũ nên tra tài liệu riêng của vùng ấy.
Việt Trì: tỉnh lỵ của Vĩnh Phú
Việt Trì nằm gần nơi sông Lô đổ vào sông Hồng, phía trên không xa là chỗ sông Đà nhập dòng. Từ thời Pháp, nơi này đã là bến sông và điểm trung chuyển; sau năm 1954, Việt Trì được xây thành một trong những thành phố công nghiệp đầu tiên của miền Bắc, với các nhà máy hoá chất, giấy, dệt, đường. Đền Hùng ở gần đó khiến Việt Trì còn mang ý nghĩa vùng đất tổ.
Làm tỉnh lỵ Vĩnh Phú, Việt Trì tập trung các cơ quan cấp tỉnh, trường chuyên, bệnh viện tuyến tỉnh. Người ở Vĩnh Yên, Vĩnh Tường, Lập Thạch muốn làm việc cấp tỉnh phải sang Việt Trì qua cầu, qua phà trên sông Lô. Với điều kiện giao thông thời ấy, chuyến đi có khi mất cả ngày.
Ký ức ấy giải thích vì sao khi bàn chuyện hợp nhất năm 2025, nhiều người lớn tuổi ở Vĩnh Phúc cũ nhắc ngay tới thời Vĩnh Phú. Khác biệt lớn là ngày nay đường sá, cầu, cao tốc và dịch vụ công trực tuyến đã rút ngắn khoảng cách, và phần lớn thủ tục thường ngày làm ở xã, phường.
Đời sống trong tỉnh Vĩnh Phú
Phần lớn thời Vĩnh Phú trùng với thời kỳ kế hoạch hoá tập trung. Nông nghiệp tổ chức theo hợp tác xã, công nghiệp quốc doanh tập trung ở Việt Trì và vùng Lâm Thao, Phù Ninh; phía Vĩnh Phúc cũ chủ yếu vẫn là làng quê đồng bằng và trung du, với các làng nghề như gốm Hương Canh, mộc Thanh Lãng, buôn bán Thổ Tang duy trì ở quy mô nhỏ.
Một số công trình lớn của thời kỳ này nằm ở phía Phú Thọ cũ, như nhà máy giấy ở Phù Ninh, nhà máy phân lân ở Lâm Thao. Phía Vĩnh Phúc cũ dựa nhiều vào các hồ chứa, kênh mương ở vùng chân Tam Đảo và vùng đồi để tưới cho đồng bằng. Hồ Đại Lải ở Ngọc Thanh hay hồ Xạ Hương ở vùng Tam Đảo là những hồ chứa được nhắc nhiều.
Đến cuối thập niên 1980, khi cơ chế khoán và kinh tế hộ được mở rộng, nông thôn Vĩnh Phú, như nhiều nơi khác, thay đổi nhanh. Nhưng chỉ sau khi tách tỉnh năm 1997, vùng Vĩnh Phúc cũ mới bước vào giai đoạn công nghiệp hoá mạnh với các khu công nghiệp có vốn nước ngoài.
Năm 1996: chia tỉnh và những tỉnh cùng tách
Tại kỳ họp cuối năm 1996, Quốc hội quyết định chia và điều chỉnh địa giới một loạt tỉnh, có hiệu lực từ 1/1/1997. Vĩnh Phú tách thành Vĩnh Phúc và Phú Thọ. Cùng đợt có Hà Bắc thành Bắc Giang và Bắc Ninh, Hải Hưng thành Hải Dương và Hưng Yên, Nam Hà thành Hà Nam và Nam Định, Bắc Thái thành Bắc Kạn và Thái Nguyên, Quảng Nam – Đà Nẵng thành tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng, Sông Bé thành Bình Dương và Bình Phước, Minh Hải thành Cà Mau và Bạc Liêu.
Lý do chung là các tỉnh lớn khó quản lý khi kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường, và nhu cầu phát huy thế mạnh riêng của từng vùng. Với Vĩnh Phúc, tách tỉnh cho phép tập trung vào lợi thế sát Hà Nội, gần sân bay Nội Bài, đất đồi thấp dễ làm khu công nghiệp. Vĩnh Yên lại thành tỉnh lỵ, và chỉ trong mười năm, Vĩnh Phúc trở thành một trong những tỉnh công nghiệp nổi bật của miền Bắc.
Ranh giới Vĩnh Phúc tái lập về cơ bản là ranh giới phía Vĩnh Phúc cũ trong Vĩnh Phú, có Mê Linh nhưng không có Sóc Sơn. Đến năm 2008, Mê Linh lại về Hà Nội.
Vĩnh Phú 1968 và Phú Thọ 2025: giống và khác
Lần hợp nhất năm 2025 thường được so với thời Vĩnh Phú. Bảng sau đặt hai lần cạnh nhau:
| Tiêu chí | Tỉnh Vĩnh Phú (1968–1996) | Tỉnh Phú Thọ (từ 1/7/2025) |
|---|---|---|
| Thành phần | Vĩnh Phúc + Phú Thọ | Vĩnh Phúc + Phú Thọ + Hoà Bình |
| Tên tỉnh | Ghép: Vĩnh Phú | Giữ một tên có sẵn: Phú Thọ |
| Tỉnh lỵ, trung tâm | Việt Trì | Việt Trì |
| Cấp huyện | Có, nhiều lần nhập, chia | Không còn cấp huyện |
| Vùng Mê Linh | Thuộc Vĩnh Phú một phần thời gian | Thuộc Hà Nội, không nằm trong tỉnh |
| Thủ tục hằng ngày | Phần lớn qua huyện, tỉnh | Phần lớn ở xã, phường hoặc trực tuyến |
Điểm giống lớn nhất là trung tâm ở Việt Trì. Điểm khác lớn nhất là bỏ cấp huyện, khiến xã, phường trở thành nơi người dân giải quyết phần lớn công việc, và tỉnh mới rộng hơn nhiều vì có thêm vùng núi Hoà Bình.
Cũng nên lưu ý một sự trùng tên dễ gây nhầm: hiện có xã Vĩnh Phú mới ở vùng Vĩnh Tường cũ, lập từ xã Vĩnh Phú cũ và các xã lân cận. Xã này mang tên một xã có sẵn, không phải tên tỉnh Vĩnh Phú.
Gần ba mươi năm sau tách tỉnh, vì sao lại về chung
Năm 2025, cả nước sắp xếp lại từ 63 xuống 34 tỉnh, thành phố. Tiêu chí được nêu chung gồm quy mô diện tích và dân số, điều kiện địa lý, sự gắn kết lịch sử, văn hoá, khả năng kết nối hạ tầng và không gian phát triển. Vĩnh Phúc và Phú Thọ đáp ứng gần như mọi tiêu chí ấy để về chung: liền ranh, từng là một tỉnh, chung một trục giao thông lên Tây Bắc.
Điểm mới là có thêm Hoà Bình ở phía tây nam, nối tỉnh với vùng núi và hồ thuỷ điện Hoà Bình. Tỉnh mới vì thế có đủ ba dạng địa hình: núi cao (Tam Đảo, vùng Hoà Bình), trung du (Phú Thọ, Lập Thạch, Tam Dương) và đồng bằng ven sông Hồng (Vĩnh Tường, Yên Lạc).
Với thế hệ đã sống qua thời Vĩnh Phú, cảm giác "về lại chung nhà" là có thật, kèm theo những băn khoăn quen thuộc về khoảng cách tới trung tâm. Với thế hệ trẻ sinh sau 1997, đây là lần đầu họ thấy tên Vĩnh Phúc rời khỏi bản đồ cấp tỉnh. Cả hai cách nhìn ấy đều là một phần của câu chuyện tên gọi vùng đất này.
Nhận diện tên Vĩnh Phú trên giấy tờ
Giấy khai sinh, học bạ. Người sinh từ 1968 tới 1996 ở vùng Vĩnh Phúc cũ thường có giấy khai sinh ghi "tỉnh Vĩnh Phú". Giấy vẫn hợp lệ; khi làm căn cước, hộ chiếu, hồ sơ chỉ cần khai nơi sinh theo đúng giấy gốc hoặc theo hướng dẫn của cơ quan tiếp nhận.
Tên huyện đi kèm. Gặp "Vĩnh Lạc, Vĩnh Phú" là vùng Vĩnh Tường hoặc Yên Lạc; gặp "Mê Linh, Vĩnh Phú" là giai đoạn 1977–1978 hoặc 1991–1996; gặp "Tam Đảo, Vĩnh Phú" là huyện Tam Đảo cũ ở vùng Tam Dương, Bình Xuyên.
Hồ sơ đất đai. Giấy tờ đất thời Vĩnh Phú, nếu có, thường ghi theo tên huyện, xã đương thời. Khi làm thủ tục, nên chuẩn bị chuỗi tên từ thời ấy tới tên xã mới để cán bộ đối chiếu nhanh.
Tên đơn vị, sản phẩm. Một số doanh nghiệp, trường học, sản phẩm thành lập thời Vĩnh Phú vẫn giữ chữ "Vĩnh Phú" trong tên. Đó là tên riêng, không phản ánh đơn vị hành chính hiện tại.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Vĩnh Phú tồn tại trong thời gian nào?
Từ đầu năm 1968, khi Vĩnh Phúc và Phú Thọ hợp nhất, đến hết ngày 31/12/1996. Từ 1/1/1997, tỉnh được chia lại thành Vĩnh Phúc và Phú Thọ theo quyết định của Quốc hội tại kỳ họp cuối năm 1996.
Tỉnh lỵ Vĩnh Phú ở đâu?
Tỉnh lỵ Vĩnh Phú đặt ở thành phố Việt Trì, nay cũng là trung tâm hành chính của tỉnh Phú Thọ mới. Vĩnh Yên và Phúc Yên khi ấy là thị xã của tỉnh Vĩnh Phú.
Giấy khai sinh ghi tỉnh Vĩnh Phú có phải đổi không?
Không cần đổi chỉ vì tên tỉnh đã thay đổi. Giấy tờ cấp đúng theo đơn vị hành chính tại thời điểm cấp vẫn có giá trị. Khi làm giấy tờ mới, cơ quan tiếp nhận sẽ hướng dẫn cách ghi nơi sinh.
Vĩnh Phú có bao gồm Mê Linh không?
Có, trong hai khoảng: từ khi lập huyện Mê Linh năm 1977 đến cuối năm 1978, và từ năm 1991 đến khi chia tỉnh cuối năm 1996. Ở giữa, Mê Linh thuộc Hà Nội.
Xã Vĩnh Phú ở Vĩnh Tường có liên quan tỉnh Vĩnh Phú không?
Không trực tiếp. Xã Vĩnh Phú là tên một xã ở Vĩnh Tường; từ 2025, xã Vĩnh Phú mới lập từ xã này cùng An Nhân, Ngũ Kiên, Vĩnh Thịnh. Tên trùng với tên tỉnh cũ nhưng là địa danh riêng.
Vì sao năm 2025 không đặt lại tên Vĩnh Phú?
Đợt sắp xếp 2025 theo nguyên tắc chung là dùng lại một tên tỉnh có sẵn thay vì ghép tên mới. Tỉnh hợp nhất từ Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hoà Bình giữ tên Phú Thọ, với trung tâm ở Việt Trì.